Ana Dil Bilim Ocagi, Redaktor: İbrahim Rəfrəf..... Ana Dil Studies, Edited by: E. Rafraf

Sintaktik Əlaqələr (6)

2009-05-30T08:50:00.000-07:00

İbrahim Rəfrəf

Bundan öncəki araşdırmalarımızdan aydın oldu ki, sintaktik əlaqələrin hər iki tərəfi sadə nıtq hissələri olanda (misal üçün sifət+isim, isim+isim), sintaktik əlaqə qeyri-predikativ mahiyyət daşıyır. İki tərəfin biri yaxud da hər ikisi müxtəlif dərəcələrdə fe'lə doğru inkişaf edəndə, predikativlik xüsusiyyəti getdikcə artır. Zatən sinaktik əlaqənin mə'na genişliyi oradan irəli gəlir ki, fe'li isimlər, fe'li sifətlər və fe'li zərflər tərkibə daxil olur və öz mə'na dinamikliyini büruza verir.
1 - Ağ gül
2 - Açılmış gül
3 - Hərbi birləşmə
4 - Ucalan hönkürtü
5 - Keçən il universitetdə apardığım araşdırma
İndi isə bu prosesi atributiv əlaqədə bir az ətraflı araşdırmağa çalışırıq. Atributiv əlaqənin ikinci tərəfini isim olaraq saxlayırıq və birinci tərəfini fe'lləşdirməyə çalışırıq. Fe'lləşmə prosesi səbəb olur ki, fe'lə məxsus olan xüsusiyyətlər tərkibə daxil olsun, məsələn zaman anlayışı, şəxs anlayışı v.s. Bu tərkiblərin bə'zisi zaman baxımından indiki zamana və geniş zamana dəlalət edir: açılan gül. Bə'zi tərkiblər isə keçmiş zamana dəlalət edir: açılmiş gül. Elə tərkiblər də var ki, gələcək zamanı təmsil edir: görüləcək iş.
İndi isə başqa misala fikir verək: görüləsi iş, içməli su. Bu misallarda zaman anlayışı zəifdir, ancaq burada daha çox fe'lin modallıq xüsusiyyətindən danışmaq olar. Fe'lin mödallığı o deməkdir ki, danışan şəxs nıtqın məzmunu haqqında öz münasibətini bildirir.
Yenə də başqa bir misala nəzər salaq: süzmə yoğurt, gəlmə adam, toxunma köynək. Burada bir az keçmiş zaman anlayışı var və modallıq anlayışı zəifdir, ancaq predikativlik nisbətən güclüdür, belə ki, hər misalı bir cümlə ilə əvəz etmək olar: o yoğurt ki süzülmüşdür, o adam ki gəlmişdir, bir köynək ki toxunmuşdur. Beləliklə müxtəlif fe'li sifətləri isimlərlə birləşdirmək yolu ilə misalların sayını artırmaq və hər birində predikativlik xüsusiyyətlərini ölçmək olar. Predikativlik dərəcəsini ölçməyimizin yolu da ondan ibarətdir ki, birləşmədə fe'lə və xəbərə məxsus olan xüsusiyyətlər nə qədər mövcuddur.
Üstəlik hansı fe'li sifətin işləndiyindən asılı olaraq, müxtəlif kəlmələr o fe'li sifətin ətrafında toplaşa və birlıəşmənin məzmununu zənginləşdirə bilir. Beləliklə tərkib daha çox predikativ mahiyyət qazanır. Misallar:
- gələn qatar > Təbrizdən gələn qatar
- açılan gül > baxcamızda açılan gül
- yollanan qatar > Təbrizə yollanan qatar
- danışan dil > mənə nağıl danışan dil
Beləliklə ismin müxtəlif halları da oyuna daxil olur və birləşmənin məzmununu zənginləşdirir. Bir az daha irəliyə gedib, elə misallar ortaya qoymaq olar ki, birləşmənin tərkib hissəsi bir fe'li sifətdən çox daha zəngin olan bir cümlə ilə əvəz edilsin:
- səni sevirəm deyən dil.
- “öldü var, döndü yox” üstə dirəşən xalq.
Biz bu araşdırmada sadəcə atributiv əlaqəni ələ aldıq və onun birinci tərəfini fe'lləşdirməyə çalışdıq. Misallardan aydın oldu ki, yaranan tərkiblərin dəyişim alanı nə qədər genişdir.

İndi isə atributiv əlaqənin birinci tərəfini isim olaraq saxlayırıq və ikinci tərəfini fe'lləşdirməyə çalışırıq. Bu sahə təbiidir ki, fe'li isimlərin fəaliyyət alanıdır:
1 - təmiz yaşayış
2 - sərt döyüş
3 - incə gülüş
4 - erkən dönüş
Burada fe'li isimlərin iştirakı bizim üçün bundan öncə mövcud olmayan yeni bir imkan yaratmışdır. Bu yeni imkanı anlatmaq üçün eyn misalları genişləndirməyə çalışırıq:
1 - təmiz yaşayış > Bakıda yaşayış
2 - sərt döyüş > düşmənlə döyüş
3 - incə gülüş > dodaqlarda gülüş
4 - erkən dönüş > Təbrizdən dönüş
Oxucu bizə e'tiraz edə bilər ki, “təmiz yaşayış” atributiv əlaqədir, ancaq “Bakıda yaşayış” sözün tam mə'nasında atributiv əlaqə deyil, çünki burada sifət yerinə bir isim işlənmişdir (təmiz yaşayış > Bakıda yaşayış). Bu məsələni belə izah etmək olar ki, “Bakı” sözü isimdir, ancaq “Bakıda” sözü artıq isimdən bir qədər uzaqlaşmış və yeni xüsusiyyətlər qazanmışdır ki, onların biri də “tə'yin” xüsusiyyətidir, belə ki, “Bakıda yaşayış” və “Təbrizdə yaşayış” dedikdə sankı iki müxtəlif yaşayış tərzindən söhbət gedir, necə ki, “ağ gül” və “qırmızı gül” dedikdə iki müxtəlif gül növlərindən söhbət gedir. Dilçilik materyallarının çoxü bu növ tərkibləri (“Bakıda yaşayış” quruluşunda olan tərkibləri) müstəqil bir söz birləşməsi növü kimi təqdim edirlər, ancaq biz burada iqna edici şəkildə göstərdik ki, bu hansısa müstəqil sintaktik əlaqə deyil, sadəcə atributiv əlaqənin inkişafından əmələ gələn zənginlikdir.
Belə bir fikirlə razılaşmaq olmaz ki, deməli “Bakıda yaşayış” tərkibinin birinci hissəsində hal şəkilçisi olduğuna görə onu sifət tanımaq olmaz. Doğrudur ki, hal şəkilçiləri daha çox qramatik şəkilçilər olaraq qəbul edilir, ancaq elə misallar da var ki, həmin hal şəkilçiləri leksik şəkilçilər kimi fəaliyyət göstərir: “yarım saatlıq birlikdəliyimiz”. Bu misaldan aydın olur ki, hal şəkilçiləri leksik şəkilçilərlə qramatik şəkilçilər arasında keçid təşkil edir. Diqqətə layiq nüktə elə budur. Bu iddia ki, sintaks ancaq söz birləşmələrini araşdıran bilim sahəsidir, belə bir prinsipə söykənir ki, dilin leksik və qramatik quruluşunun arasında bir keçid alanı var.
Deməli “Bakıda yaşayış” tərkibi həm atributiv əlaqədir, həm də atributiv əlaqənin predikativ əlaqəyə doğru inkişafını təmsil edən bir tərkibdir. Bu inkişaf fe'li isim olan “yaşayış” sözünün fəaliyyəti ilə bağlıdır. Həmin fe'li ismin fəaliyyəti nəticəsində bu imkan yaranmışdır ki, tərkib cümlə xüsusiyyətləri qazansın. Yaranmış yeni imkanların işığında tərkiblər daha da genişlənə bilər:
1 - təmiz yaşayış > Bakıda yaşayış > Bakıda dəvam edən yaşayış
2 - sərt döyüş > düşmənlə döyüş > düşmənlə sürəkli döyüş
3 - incə gülüş > dodaqlarda gülüş > dodaqlarda parlayan gülüş
4 - erkən dönüş > Təbrizdən dönüş > Təbrizdən tələsik şəkildə təşkil olunmuş dönüş
Bu misallar bir yana dursun, “Təbrizə doğru hərəkət” misalına ötəri bir nəzər salaq. “Hərəkət” sözü Ərəb dilindən alınma bir sözdür və “fe'li isim” xüsusiyyətinə malikdir. Bu üzdən “Təbrizə doğru hərəkət” tərkibini sadəcə atributiv əlaqənin genişlənmiş forması kimi qiymətləndirmək olar. Burada üstəlik həm də “döğru” sözü işlənmişdir ki, qramatikada “qoşma” adlanır. Qoşmanın oyuna cəlb olunmasına imkan yaradan amil də, dediyimiz kimi, ismi fe'llərin fəaliyyətidir. Bu misalı o səbəbdən vurğuladıq ki, qramatika qaynaqlarında “qoşmalı söz birləşmələri” adı ilə təqdim edilən bir bölüm var. Biz belə inanırıq ki, bu da müstəqil söz birləşmə növü deyil, sadəcə (bu misalda) atributiv əlaqənin predikativliyə doğru inkişafından əmələ gələn yeni imkanların biridir.
Atributiv əlaqədə fe'lin fəaliyyəti nəticəsində əmələ gələn geniş imkanları gözdən keçirəndən sonra, növbəti yazımızda bə'zi misalların təhlili ilə işimizə dəvam edəcəyik.

Sintaktik Əlaqələr (5)

2009-05-07T08:04:00.000-07:00

İbrahim Rəfrəf

Bundan öncəki yazılara əsasən, sintaktik əlaqələr, formal şəkilçilərdən asılı deyil, və dilin və təfəkkür prosesinin hansısa ehtiyacına cavab verən nəhvi mekanizmlərdən ibarətdir. Bu baxımdan nəhvi əlaqələr bu şəkildə sıralana bilər:

==
1 – Atributive əlaqə
2 – Qarşılaşma əlaqəsi
3 – Xəbər əlaqəsi
4 – Çağırış əlaqəsi
==

Bunların hər birinin funksiyası adından bəllidir, təkcə qarşılaşma əlaqəsi haqqında bir izahi lazım görürük. Qarşılaşma əlaqəsi iki əşyanın (canlı ya cansız varlıqların) biri-birilə orqanik əlaqədə olduğunu təmsil edər. “Yaşarın atası” misalına fikir verəndə, iki insan, biri ata, biri oğul, gerçək həyatda hansısa münasibət içində olurlar. Həmin münasibətdir ki, öz əksini bu söz birləşməsində tapır. Aydındır ki, ata-oğul münasibətinin bütün yönlərini bir söz birləşməsi ilə ifadə etmək olmaz. Burada iki insandan biri obirinin yiyəsi olaraq çıxış edir. Bunu yiyəlik əlaqəsi adlandırmaqda haqlı olsaq da, bir qədər dözməliyik. “Şəhərin mərkəzi” birləşməsi də eyni quruluşda olduğuna baxmayaraq, onda yiyəlik əlaqəsindən danışmaq düzgün olmaz, çünki şəhər cansız varlıqdır və canzız varlıqlar və heyvanlar heç nəyə yiyə çıxa bilməzlər. Gerçək həyatda hökm sürən mülki münasibət burada bizim adlandırm tərzimizə te'sir göstərir. “Dəniz dalğası” misalında da iki cansız varlığın arasında nisbət əlaqəsi təmsil olunur. Nə yaxşı olar ki, bu türdə olan birləşmələri elə bir adla adlandıraq ki, tüm hallara uyğun gəlsin. Beliliklə bu təklif ortaya çıxır ki, bu növ birləşmələri sadəcə “qarşılaşma əlaqəsi” adı ilə qeydə alaq. Harda yiyəlik mahiyyəti var, harda yoxdur, bu birləşmənin ümumi tə'rifinə daxil deyil.
Bu biçimdə sintaktik birləşmələr indiyədək “te'yini söz birləşmələri” adı ilə təqim olunurdu və üç növdən ibarət idi. Biz hələlik onların növlərini nəzərdə almadan, onları iki maddı varlığın arasında olan orqanik bağlantı adı ilə təqdim edirik. Dünya dilçiliyində bundan “genitiv” əlaqə olaraq ad çəkirlər. Biz isə, dediyimiz kimi, onları “qarşılaşma əlaqəsi” adı ilə qeydə alırıq.
Bir az öncə te'kid etdiyimiz kimi, dilimizdə olan sintaktik əlaqələr bu dörd kateqoriyadan xaric ola bilməz:
==

1 – Atributive əlaqə
2 – Qarşılaşma əlaqəsi
3 – Xəbər əlaqəsi
4 – Çağırış əlaqəsi
==

Gördüyümüz kimi, sintaks ən bəsit halda atributiv əlaqənin təhilini araşdırır (ağ gül). Bu isə insan təfəkkürünün ən təməl ehtiyacına cəvab verən bir dil mekanizmıdır: əşyaları atributları ilə birgə görmək və haqqında danışmaq ehtiyacı. Bu bəsit sintaktik əlaqənin müstəqil tərəfi isim, tabe tərəfi isə sifət ya tə'yindir.
Qeyd etmək lazimdir ki, həm isim, həm də sifət bir az fe'li xüsusiyyət də qazana bilər (fe'li sifət, fe'li isim ya məsdər). Bu proses səbəb olur ki, sintaktik əlaqə özünün bəsit, tam qeyri-predikativ təbiətindən yola düşərək, tam predikativliyə doğru inkişaf etsin. Yə'ni sintaksın genişlənməsi onunla bağlıdır ki, bəsit isimlər ya sifətlər fe'li isim ya fe'li sifətə doğru və hətta cümləyə bənzər fe'li birləşmələrə doğru inkişaf edir. Bu təhlil əsasında belə bir hökm çıxara bilərik ki, sintaktik əlaqələrin ən gənəl sinifləndirməsi iki-boyutlu mahiyyət daşıyır. Bir boyut üzərində nəhvi əlaqələr mahiyyət e'tibari ilə yer alır, ikinci boyut uzərində isə predikativləşmə dərəcəsi təmsil olunur.

Burada müxtəlif sintaktik əlaqələrin getdikcə necə predikativlik xüsusiyyəti qazandığını bu şəkildə göxtərmək olar:

Atributiv Əlaqə:

1 - Qeyri-predikativ (Ağ gül)
2 - Az predikativ (Açılmış gül)
3 - Çox predikativ (Hərbi birləşmə)
4 - Daha çox predikativ (Ucalan hönkürtü)
5 - Geniş predikativ (Keçən il universitetdə apardığım araşdırma)

==
Qarşılaşma əlaqəsi:
1 - Qeyri-predikativ (Günün işığı)
2 - Az predikativ (Gərginləşmələrin səbəbi)
3 - Çox predikativ (Bəhsin yekunlaşdırılması)
4 - Daha çox predikativ (Sızıntıların dayandırılması)
5 - Geniş predikativ (Füzulinin əsirlər boyu bizə ilham qaynağı olacaq düşüncələri)
==

Həmin xüsusiyyəti xəbər əlaqəsi və çağırış əlaqəsi haqqında da göstərmək mümkündür. Bu hadisə onunla təmsil olunur ki, əlaqənin iki tərəfindən biri vəyaxud da hər iki tərəfi getdikcə fe'li xüsusiyyətlərə malik olur və predikativliyə doğru inkişaf edir. İkinci qrup (qarşılaşma qrupu) gənəlliklə ismi söz birləşmələrindən oluşur, ancaq burada da çox maraqlı hadisə baş verir. Birləşmə ən bəsit halda iki isimdən ibarətdir və tam qeyri-predikativdir (günün işığı), ancaq getdikcə onun tərkib hissələrinin biri ya hər ikisini “fe'li isim” əvəz edir və birləşmə predikativliyə doğru inkişaf edir.

Sintaktik Əlaqələr (4)

2009-04-28T06:42:00.000-07:00

İbrahim Rəfrəf

Bundan əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan dilçiliyinde sırf formal şəkilçilər əsasında düşünülmüş 3 növ sintaktik əlaqə təqdim edlməkdə və bütün sintaks həmin 3 formal anlayış əsasında qurulmuşdur:

1 – Yanaşma əlaqəsi
2 – İdarə əlaqəsi
3 – Uzlaşma əlaqəsi

Biz bu metodologiyanı tənqid edərək qeyd etdik ki, sintaktik əlaqə kəlmələrin orqanik bağlantısı əsasında və bağlantının hansı dil ehtiyaclarına cəvab vere biləcəyi baxımından izah edilməli və başa düşülməlidir. Beləliklə sintaktik əlaqənin iki tərəfi var. İki tərəfin hər biri nıtq hissəsi, cümlə üzvü və cümlə ola bilər. Habelə bir sintaktik birləşmənin hasili hazır şəkildə (tikinti materyalı olaraq) yeni sintaktik əlaqələrdə iştirak edə bilər. Sintaktik əlaqənin iki tərəfinin arasında bir də hansısa dil ehtiyacına cəvab verən bir orqanik bağlantı olmalıdır. Sintaktik əlaqənin iki tərəfi hər zaman eyn-hüquqlu deyil. Onların biri tərkibin müstəqil hissəsi (başlığı), o biri tərəfi isə tabe hissəsidir. Bu nöqtədən yola düşərək iddia etmək olar ki, sintaktik əlaqələr ən gənəl halda ancaq söz birləşməsindən ibarətdir, cümlə də hemin anlayış çərçivəsində izah edilməlidir. İnsanlar fikirlərini bildirmək üçün kəlmələri birləşdirib, sintaktik əlaqələr yaradarlar. Daha mürəkkəb fikirləri ifadə etmək üçün daha mürəkkəb sintaktik əlaqələr ortaya çıxar. İndi isə ən bəsit fikir və ən bəsit sintaktik əlaqədən - atributiv əlaqədən danışaq:

1 - Uca dağ
2 - Mavi dəniz
3 - Ulu Tanrı

Bu misallarda birləşmənin hər iki tərəfi bəsit nıtq hissəsidir. İndi isə o misalları elə misallarla əvəz edirik ki, onlarda iştirak edən sifət bəsit sifət deyil, bir fe'li sifətdən ibarət olsun:

1 - Açılmış qapı
2 - Dağıdılmış bina
3 – Döyüşkən iyid.

Göründüyü kimi, əlaqənin özəyi dəyişməyib və əlaqə zatən atributiv əlaqə olaraq qalmaqdadır. Burada yenilik varsa ondan ibarətdir ki, misalların birinci tərəfi bəsit sifət deyil, fe'li sifətdir. Bu isə birləşmənin atributiv mahiyyətinə bir qədər predikativ xarakter artırmışdır. Bu o deməkdir ki, bəsit söz birləşməsi bir addım cümləyə yaxınlaşmışdır, ancaq hələlik cümlə xarakterinə malik deyildir. İndi isə misalları elə misallarla əvəz edirik ki, hər misalın ikinci tərəfi fe'dən törəmiş isimdən ibarət olsun:

1 – sonsuz tərpəniş
2 – sərt danışıq
3 - soyuq davranış

Yenə də burada atributiv əlaqə ilə qarşılaşırıq, ancaq misalların ikinci tərəfi müəyyən qədər predikativ mahiyyət qazanmışdır. Bir addım daha ireliyə geçib, elə misallar önə sürmək olar ki, hər iki tərəf fe'ldən törəmiş nıtq hissəsindən ibarət olsun:

1 – döyüşən birləşmələr
2 – sarsılmış quruluş
3 – Ucalan hönkürtü

Bu misallardan anlaşılır ki, atributiv əlaqə (bir sifət və bir isimdən oluşan əlaqə) addım-addım predikativ mahiyyət qazana bilir və bu istiqamətdə o qədər ireəliyə gedilə bilir ki, birləşmənin bir hissəsi cümlədən ibarət olsun:

1 – İki gündən bəri dəvam edən yağış
2 – Getdikcə güclənən inam
3 – Dünən İçəri Şəhərdən aldığım kitab

Göründüyü kimi, misalların hər birinin birinci hissəsi çox daha geniş ölçüdə predikativ mahiyyət qazanmışdır və cümləyə çox yaxınlaşmışdır. Düzdür ki, bu misallarda birinci tərəflər sözün tam mə'nasında cümlə sayılmaz, ancaq bə'zi bəsit cümlələrdən daha geniş predikativ anlayış ifadə etməkdədir. Buradan bu hökmlə razılaşmağa əsas yaranır ki, sintaks ancaq söz birləşmələrini və onların orqanik bağlantısını öyrənən bilim sahəsidir. Bu bəsit söz birləşmələrinin geniş alana çıxmasından cümlə anlayışı ortaya çıxar.

Sintaktik Əlaqələr (3)

2009-04-21T06:37:00.000-07:00

İbrahim Rəfrəf

Nıtqda kəlimələr maddi varlıqları və onların qarşılıqlı etkinleşmələrini təmsil edən simbollardır. Maddi varlıqlar dedikdə canlı varlıqlar, cansız əşyalar və abstrakt məfhumlar nəzərdə tutulur. Yazılı kəlimə isə şifahi kəliməni təmsil edən simboldur. Beləliklə yazılı kəlimə simbolun simbolu olaraq ortaya çıxmışdır. Kəlimələrin arasında olan bağlantının (sintaktik əlaqənin) mahiyyəti bu üzdən maddi varlıqların arasında olan bağlantının güzgüsüdür.
Məsələyə bu yöndən yanaşanda aydın olur ki, bizim sintaktik əlaqələr haqqında düşüncələrimiz nə qədər maddi reallıqdan uzaqlaşmışdır. Örnək olaraq tüm dilçilik qaynaqlarında “uzlaşma əlaqəsi” haqqında verilen qeydləri nəzərdən keçirək:

Uzlaşma əlaqəsi tabe sözün müstəqil sözün tələbinə görə şəxs və kəmiyyət baxımından uyğunlaşmasına deyilir. Buna görə də tabe sözə şəxs məzmunu daşıyan şəkilçilər və kəmiyyət göstəricisi artırılır. Deməli həmin şəkilçilər uzlaşma əlaqəsinin formal əlaməti və göstəricisidir.

Burada hansısa maddi varlıqlar arasında olan bağlantıdan söhbət getmir və bir növ sintaktik bağlantı (uzlaşma əlaqəsi), ancaq və ancaq şəkilçilərin rolu baxımından izah edilir. Uzlaşma əlaqəsinin hansı əşyaları ya fikirləri biri-birinə bağladığı haqda əsla mə'lumat verilmir və bu uzlaşma əlaqəsi deyilən kateqoriyanın gerçək həyatla nə əlaqəsi olduğu təmamilə qaranlıqda qalır. Məsələnin qoyuluşu insanda belə bir fikir yaradır ki, sanki sintaktik əlaqə sadəcə kəlimələrin münasibətinə ayiddir və kəlimələrin təmsil etdiyi əşyalara və varlıqlara əsla dəxli yoxdur.
Bundan əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, insanlar əşyaları və varlıqları təcrid olunmüş halda görməzlər, onlar bütün əşyaları atributları ilə birlikdə görərlər, bu üzdən də sifətin isimə bağlanmasına ehtiyac ortaya çıxmışdır. Biz bu əlaqəni “atributiv” əlaqə adlandırmağı uyğun görürük. Hər sintaktik əlaqənin iki tərəfi olmalıdır, yoxsa “əlaqə” sözünun işlənməsinə ehtiyac olmaz. Atributiv əlaqənin bir tərəfi maddi varlıqlar, bir tərəfi də onların atributları olmalıdır: uca dağ, gözəl insan, parlaq günəş. Misllarda göstərilən cütlüklərin iki tərəfi maddi varlıqlar və onların atributlarıdır. Dilçiliyimizdə belə bir xoşagəlməz ənənə var ki, maddi varlıqların arasında olan münasibətlər sanki kəlimələrin arasında olan münasibətlər kimi qələmə verilir. Bir oğlan və bir qız tanışıb evlənəndən sonra, onların arasında eşlik münasibəti yaranır. Bu eşlik münasibəti iki insan arasındadır və belə bir hökmlə heç vəchlə razılaşmaq olmaz ki, bu eşlik münasibəti məhz “ər” və “arvad” kəliməsinin arasında mövcuddur. Sintaktik əlaqələr haqqında da durum eyni ilə belədir. İki kəlimənin arasında olan sintaktik əlaqə gerçək həyatda varlıqların və hadisələrın arasında olan münasibətlərin yazılı ifadəsidir.

Sintaktik Əlaqələr (2)

2009-04-16T23:58:00.000-07:00

İbrahim Rəfrəf

Azərbaycan dilçiliyində diqqəti cəlb edən məsələlərdən biri üç növ sintaktik əlaqə əsasında yaranmış dilçilik ənənəsidir. Bu üç növ sintaktik əlaqə bu şəkildə ifadə oluna bilər:

1 – Yanaşma əlaqəsi

2 – Uzlaşma əlaqəsi

3 – İdarə əlaqəsi

Yanaşma əlaqəsindən söz edərkən qeyd olunur ki, bu növ əlaqənin iki tərəfi heç bir şəkilçi qəbul etmədən, və sadəcə yanaşma yoluyla bir-biri ilə sintaktik əlaqə oluşdururlar: dəmir qapı, uca dağ, dəli Dümrül.

İdarə əlaqəsindən danışarkən qeyd olunur ki, burada tabe söz müstəqil sözün tələbinə göre ismin müxtəlif hallarında işlənmə məcburiyyətində olur. Bu kimi əlaqələr adəta bir isim və bir fe'l arasında yaranır: dənizə baxmaq, kölgədə dincəlmək, səfərdən qayıtmaq vs.

Uzlaşma əlaqəsinin mahiyyəti belə açıqlanır ki, guya bu kimi əlaqələrdə tabe söz müstəqil sözün tələbinə göre şəxs və kəmiyyət şəkilçiləri qəbul edir və beləliklə ona uyğunlaşır. Buna örnək olaraq hər bir sadə cümləni götürmək olar: Yaşar güldü. Burada birinci hisse (Yaşar) mübtədadır və müstəqil hissə kimi qeydə alınır. İkinci hissə (güldü) xəbərdir və tabe hissə olaraq qəbul edilir. Birinci hissə (Yaşar) üçüncü şəxdir və onun tələbinə göre ikinci hissə (güldü) də eyn biçimdə yə'ni üçüncü şəxsə dəlalət edən şəkilçi qəbul etmişdir. Burada kəmiyyətə göre də uzlaşma var (fikir verin: Yaşar güldü, uşaqlar güldülər).

Azərbaycan dilçiliyində sözlərin sintaktik əlaqəsini bu üç növ (bir o qədər də elmi əsaslara söykənməyən) dar cərçivəyə sığışdırmaq ənənəsi çox geniş şəkildə yayğındır və təəssüflə dilçilik biliminin inkişafı uğrunda böyük əngəllər törətmişdir. Bu görüş tərzinin ən bariz mənfi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, hər bir sintaktik bağlantını müəyyən şəkişçilər vasitəsi ilə tanımağa çalışır. Doğrudur ki, qramatik şəkilçilərin vəzifəsi sintaktik əlaqələrə qulluq etməkdir, ancaq formal əlamətləri (şəkilçiləri) əsas götürmək onu göstərir ki, sintaktik əlaqələrin mahiyyəti bütünlüklə təhlildən qıraqda qalmaqdadır.

Sintaks biliminin başlıca vəzifəsi ondan ibarət olmalıdır ki, nıtq vasitələri hansı müxtəlif tərzlərdə biri-birinə bağlana bilərlər və insan təfəkkürü ilə bağlı hansı tələbə cəvab verə bilərlər.

Ən sadə misal sifət və isimdən ibarətdir. Bu iki nıtq hissəsinin biri-birinə güclü şəkildi bağlanma meyli var. Bu bağlanma meyli oradan irəli gəlir ki, insan təfəkküründə əşyaların xüsusiyyətlərini (atributlarını) dilə gətirmək həvəsi var. İnsanlar varlıqları və əşyaları mücərrəd halda görməzlər. Onlar dağa baxanda onu ya uca görərlər, ya al, ya yaşıl, ya ceyranlı, ya qarlı, ya ulu, ya min bir başqa xüsusiyyətlərdə. "Yanaşma əlaqəsi"-nin buna nə dəxli var, "şəkilçilərin iştirakı"-nin bu təfəkkür prosesində nə rolu var? Sintaks insan beyni və onun təfəkkür tərzinin güzgüsüdür. Müdriklərin dediyinə görə, hətta hakimlərin beyninə hakim olan şey sintaksdır. Mən bir addım daha irəliyə gedib söyləmək istərdim ki, hətta müqəddəs kitablar da sintaks qaydalarına uymalıdırlar. Bu o deməkdir ki, Tanrı sözü də sintaks qaydalarına uymalıdır və beləliklə bir az mübaləğəli olsa da deməliyk ki, sintaks hətta Tanrı-insan münasibətlərinə də höküm sürməkdədir. Sintaksın bu geniş qapsamlı nüfuzu insan beyninin mürəkkəbliyindən irəli gəlir və hər bir sintaktik əlaqə düşüncə prosesində fəaliyyət göstərən hansısa mexanismlə sıx bağlıdır. İrəlidəki yazılarda bu haqda danışarkən qeyd edəcəyik ki, sintaks biliminə ancaq və ancaq bu yöndən yanaşmaq lazımdır.

Sintaktik Əlaqələr (1)

2009-04-14T07:22:00.000-07:00

İbrahim Rəfrəf

İki nıtq hissəsi ya cümlə üzvlərinin arasında olan fəal və orqanik bağlantı sintaktik əlaqənin özəyini təşkil edir. Sintaks sadəcə söz düzümü deyil. Fəal və orqanik bağlantı dedikdə yeni mə'na yaratmaq məqsədi ilə birləşən nıtq hissələri ya cümlə üzvlərinin bağlantısı nəzərdə tutulur. Dildə müxtəlif nıtq hissələri və hesabsız miqdarda leksik materyal və bu materyalların sonsuz həddə birləşmə potensiyalı var.. Dilin sonsuzluğu buradan irəli gəlir.

Sintaksın və sintaktik əlaqələrin vəzifəsi doğru mə'na yaratmaq deyil. Belə olsaydı, yalan danışmaq mümkün olmazdı. Sintaktik əlaqə nıtq hissələrinin ya cümlə üzvlərinin birləşmə qaydalarıdır, və birləşmənin hər iki tərəfi azad şəkildə deyişilə bilmək imkanına malik olmalıdır. Misal üçün ağsaqqal sözü sintaktik birləşmə sayılmaz, bunu mürəkkəb söz olaraq qeydə alırıq və belə hesab edirik ki, cümlədə bəsit bir kəlmə kimi çıxış edir. Onun tərkib hissələrini azad şəkildə dəyişmək mümkün deyildir. Ancaq ağ saqqal sözü sintaktik birləşmədir. Onun hər iki tərəfini azad şəkildə başqa sözlərlə dəyişdirə və yeni mə'nalar yarada bilərik.

Sintaktik əlaqə adəta iki müxtəlif nıtq hissəsi ya cümlə üzvlərinin arasında yaranır, elə hallar da var ki, bağlantının hər iki tərəfi eyn nıtq biçimindən ibarət olur. Bildiyimizə göre, belə hallar ancaq isimlə isim arasında əmələ gəlir ki, dilçilikdə "ismi birləşmələr" adı ilə təqdim edilməkdədir. Hər halda qəti şəkildə demək olar ki, sintaktik əlaqənin hər zaman iki tərəfi olmalıdır və hətta cümləyə gəldikdə də kəskinliklə deyə bilərik ki, cümlə də iki üzvün (mübtəda və xəbərin) orqanik birləşməsidir. Yə'ni sintaks sadəcə söz birləşmələrini öyrənən bilim sahəsidir.

Sintaktik əlaqələr haqqında geniş bəhsə girişmədən öncə bir də onu qeyd etmək lazimdir ki, bağlantının iki tərəfi adəta eyn dəyərə malik deyil. əksər hallarda bunların biri müstəqil hissə, o biri isə tabe hissədir. Misal üçün uca dağ dedikdə dağ nəzərdə tutulur və uca sifəti onun atributu olaraq qəbul edilir. Deməli dağ sözünü müstəqil hissə, uca sözünü isə tabe hissə olaraq dəyərləndiririk. Bunları ayırd etmək üçün yetər ki, birləşmənin başqa nıtq vasitələri ilə necə əlaqəyə girdiyinə fikir verək. Misal üçün uca dağın yamacı dedikdə aydındır ki, yamac sözü dağa ayid olur. Müstəqil hissə bə'zi vaxtlar başlıq adı ilə tanımlanır. Hər sintaktik birləşmənin bir başlığı var, ancaq elə sintaktik birləşmələr də var ki, hər iki tərəfini başlıq hesab etmək olar. Mürəkkəb sözləri sintaktik birləşmələrdən fərqləndirmənin bir yolu da odur ki, mürəkkəb sözun başlığı yoxdur (ağsaqqal sözü barədə qeyd etdiyimiz kimi).

Sintaktik əlaqələr ancaq formal əlamətlər əsasında öyrənilmir. Cümlədə və başqa birləşmələrdə işlənən bu ya başqa şəkilçi müxtəlif məqsədlərə qulluq edər. Sintaktik əlaqələri onların yarada biləcəyi mə'na əlaqələri əsasında təhlil etməliyik.

Doğrudur ki, cümlədə xəbər və mə'lumat daşımaq zərfiyyəti var, ancaq predikativlik (mə'lumat daşımaq qabiliyyəti) sintaktik əlaqələr üçün ön şərt sayılmaz.

The Definite And The Indefinite in The Azerbaijanian Turkish

2009-03-19T04:33:00.001-07:00

===

Azərbaycan Türkcəsində

Müəyyənlik və Qeyri-müəyyənlik Anlayışı

İbrahim Rəfrəf

Məqalənin Quruluşu:

A – Ümumi Analyış
B – Fonetik Şərtlənmə
C – Leksik Şərtlənmə
===C1 – Özəl Adlar
===C2 – Neytral İsimlər
===C3 – Vahid Əşyaları təmsil Edən İsimlər
===C4 – Saylar
===C5 – Mürəkkəb İsimlər
===C6 – Əvəzliklər
D – Morfolojik Şərtlənmə
===D1 – İsmin Adlıq Halı
===D2 – İsmin Xitablıq Halı
===D3 – İsmin mübtədalıq Halı
===D4 – İsmin Tə'sirlik Halı
===D5 – İsmin Atributiv Halı
===D6 – İsmin Qeyri-Müəyyən Yiyəlik Halı
===D7 – İsmin Müəyyən Yiyəlik Halı
===D8 – İsmin Məsubiyyət Halı
E – Sintaktik Şərtlənmə
===E1 – Deyimlər
===E2 – Atalar Sözü
===E3 – Sifətlərin Rolu
===E4 – Mürəkkəb Fe'llər
===E5 – Cümlə
=====E5.1 – Aspekt
=====E5.2 – Mürəkkəb Cümlə
F – Semantik Şərtlənmə

A – Müəyyənlik Haqqında Ümumi Anlayış

Bütün dillərdə olduğu kimi, Azərbaycan Türkcəsində də isimlərin müəyyənlik və qeyri- müəyyənlik vəziyyətini bildirmək üçün leksik və qramatik vasitələr var. Azərbaycan Türkcəsində müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik anlayışı, aşağı plandan yuxarı plana qədər sıra ilə desək, fonetik, leksik, morfolojik, sintaktik və semantik planda şərtlənir. Yuxarı planda şərtlənən müəyyənlik anlayışı aşağı plandaki şərtlənmənin tə'sirini ləğv edə bilir. Qızı çağır misalında morfolojik əlamətə görə (müəyyən tə'sirlik hal) müəyyənlik ifadəsi var. Halbuki, qızı öz başına buraxsan, ya mütürüfə gedər, ya zırnaçıya misalında müəyyən tə'sirlik halın olduğuna baxmayaraq, cümlə sintaktik şərtlənmə nəticəsi olaraq qeyri- müəyyənlik anlayışını ifadə edir.

Dünyanın müxtəlif dillərində ismin müəyyən və qeyri-müəyyən deyə iki durumu qeydə alınır, Bu iki durumu ingilizcədə

1 - I have read a book.

2 - I have read the book.

kimi cümlələrdə görmək olar. Türk dilinə gəlincə durum bir az daha mürəkkəbdir. Fikir verək:

1 - Mən bir kitab oxudum (I read a book).

2 - Mən kitab oxudum.

3 - Mən kitabı oxudum (I read the book).

Aydındır ki, bu misalların ikincisini İngilizcəyə heç vəchlə tərcümə etmək olmaz, çünki o misal bir keçid durumunu təmsil edir. Mən bir kitab oxudum ifadəsi təmamilə qeyri- müəyyəndirsə, mən kitab oxudum misalında bir qədər müəyyənlik var, və mən kitabı oxudum kimi misallarda müəyyənlik daha artıqdır. Görəcəyimiz kimi, Azərbaycan Türkcəsində müəyyənlik kateqoriyası xətti bir miqyas üzərində sıfırdan yüz faizə doğru dəyişkən bir parametr kimi təzahür edir.

İndi isə müxtəlif şərtlənmələri gözdən keçirək:

B – Fonetik şərtlənmə

Bə'zi misallarda, özəlliklə cümlənin mübtədasında, müəyyənlik anlayışını ifadə etmək vəzifəsi kəlmənin vurğusu ya cümlənin daxili intonasiyasının üzərinə düşür, belə ki, çay içildi cümləsi iki şəkildə anlaşıla bilər (misallarda vuğu fərqinə fikir verin):

1 - Çay içildi (bir xeylək danışıldı və çay içildi).

2 - Çay içildi (simavarı söndürün, çünki çay içildi).

Birinci misalda ümumi çay içməkdən (bəlsiz çaydan) söhbət gedirsə, ikinci misal kəskinliklə bəlli çay anlayışını ifadə etməkdədir. Başqa bir misala fikir verək:

1 - Qoyun mələdi (hardansa qoyun səsi gəldi).

2 - Qoyun mələdi (həyətdəki qoyun mələdi).

Gördüyümüz misallar cümlənin mübtədasına aid idi. fe'lin tamamlığında da fonetik şərtlənmə ortaya çıxa bilər:

1 - Yaşar səfərdən gəlib (nəzərdə tutulmuş səfərini bitirib və geri dönüb).

2 - Yaşar səfərdən gəlib (bugünkü ziyafət həmin münasibətlədir).

C – Leksik şərtlənmə

Bə'zi kəlmələr daxili mə'na e'tibarilə və hansısa şəkilçi ya başqa nitq hissəsinin müdaxiləsi olmadan müəyyənlik ya qeyri-müəyyənlik xüsusiyyəti daşıyarlar:

C1 – Özəl adlar ümumiyyətlə müəyyənlik xüsusiyyəti daşıyarlar: Yaşar, Aydın, Leyla.

C2 – Ümumi adlar (ismin adlıq halında, neytral halda, hansısa cümlədə iştirak eləmədən, yə'ni sözlükdə qeydə alındığı vəziyyətdə, başqa sözlə leksem şəklində olan adlar) qeyri- müəyyənlik xüsusiyyətinə malik olurlar: ev, yağış, çiçək.

C3 – Yer, gün, ay, baş nazir, tanrı, təbiət və bu kimi kəlmələr vahid bir nəsnəyə dəlalət elədiyi üçün müəyyənlik xüsusiyyəti daşıyırlar. Bildiyimiz kimi, ismi birləşmələrdə ismin müəyyən və qeyri- müəyyən yiyəlik halları iştirak edir: ana dili, ananın dili. Birinci misalda ümumi, qeyri- müəyyən anadan söhbət gedir. İkinci misalda isə müəyyən bir ananın dilinə müraciət edilir. Daha sonra görəcəyimiz kimi, bu söz birləşmələrinin heç biri kəskin şəkildə müəyyənlikyə yaxud da qeyri-müəyyənliyə qulluq etmir. Türk dillərində bu iki növ birləşmənin əmələ gəlməsinin başqa səbəbləri var. Burada ancaq bunu qeyd etmək lazimdir ki, ölkə başçısı, Azərbaycan Türkcəsi, tanrı hekməti və bu kimi misallarda ismin müəyyən yiyəlik halının işlənməsinə ehtiyac olmur. Yə'ni ölkənin başçısı, Azərbaycanın dili və tanrının hekməti kimi ifadələr düzgün olsalar da, onların işlənmə zərurəti ortadan qalxır. Səbəb ondan ibarətdir ki, bu kimi kəlmələr öz leksik mə'nası hesabına o qədər müəyyənlik xüsusiyyəti daşıyırlar ki, başqa morfolojik əlamətlərin heç cəhətdən yardımçı olacağı zənn edilmir.

C4 – Saylar nominative şəkildə (isim kimi) işlənəndə müəyyənlik bildirirlər: yaşım 20-dir.

C5 – Ömür-gün, gecə-gündüz, mal-qara, qoyun-quzu və bu kimi eyni sözün, bənzər sözlərin yaxud da mütəzad sözlərin birləşməsindən əmələ gələn tərkiblər qeyri-müəyyənlik anlayışı ifadə edirlər.

C6 – Şəxs əvəzlikləri və işarə əvəzlikləri müəyyənlik anlayışı ifadə edir: O, gözəl bir insandır. Habelə qeyri-müəyyən əvəzliklər öz-özünə qeyri-müəyyənlik anlayışı ifadə edir. neçə, harasa, hər kim ...

D – Morfolojik şərtlənmə

Azərbaycan Türcəsində ismin müəyyən yiyəlik halı (günəşin işığı, Yaşarın köynəyi) və müəyyən tə'sirlik halı (kitabı oxudum) və onlara məxsus olan morfolojik əlamətlər ismin müəyyənliyinə dəlalət edən ən bariz qramatik vasitələr kimi tanınmışdır, ancaq bu hökmü ümumiləşdirmək olmaz. Diqqətdən yayınmamalıdır ki, başqa şərtlənmələr nəticəsində müəyyən tə'sirlik hal (kimsəni görmədim) və müəyyən yiyəlik hal (kişinin sözü bir olar) qeyri-müəyyənlik anlayışına yönələ bilər. Habelə qeyri-müəyyən tə'sirlik hal və qeyri-müəyyən yiyəlik hal başqa şərtlənmələr nəticəsində müəyyənlik anlayışını ifadə edə bilər. Bu morfolojik əlamətlər bu imkanı yaradır ki, kəlmə cümlə daxilində öz yerini asanlıqla dəyişə bilsin, çünki bu morfolojik əlamətlər kəlmənin pasportu, kimlik vəsiqəsi olaraq fəaliyyət göstərir, belə ki, Füzulinin divanı birləşməsini Füzulinin söz inciləri ilə dolu divanı şəklində ifadə etmək mümkün olur. Habelə Azərbaycanı gəzdim cümləsi mən Azərbaycanı addım-addım gəzdim şəklində və başqa şəkillərdə də ifadə edilə bilir. Mən çay içdim kimi qeyri-müəyyənlik ifadə edən birləşmələrdə hissələrin arasına başqa nitq hissələri daxil ola bilmir və onlar cümlə daxilində bir-birinə yaxın mövqe tuturlar və ancaq birlikdə yer dəyişə bilirlər.

Müəyyənlik bildirən morfolojik vasitələrin hamısı nisbi şəkildə bu məqsədə qulluq edir. Demək olar ki, kənardan başqa amilllərin müdaxiləsi olmamaq şərtilə, ismin bütün hal şəkilçiləri bir növ nisbi müəyyənlik hissini yaratmağa qulluq edir. Misal üçün şəhərdən çıxmaq və şəhərə dönmək və şəhərdə qalmaq ifadələri güclü şəkildə müəyyənlik bildirir və nə qədər ki, başqa vasitələr onu pozmamışdır, bu müəyyənlik qəti şəkildə qorunur:

1 - Mən kitabda bu şe'ri oxumuşam. (müəyyən kitab)

2 - Mən bir kitabda bu şe'ri oxumuşam. (qeyri-müəyyən kitab)

Ancaq ismin müxtəlif hallarının hər birində müxtəlif dərəcələrdə müəyyənlik bildirmə qabiliyyəti var.

D1 – Adlıq hal: dediyimiz kimi, bu hal ismin ən neytral halıdır, yə'ni ismin hərhansı sintaktik əlaqədən təcrid olunmüş durumu, başqa sözlə ismin sözükdə qeyd edildiyi durum. Bu durumda özəl ismlər və vahid bir nəsnəyə dəlalət edən ismlər müəyyənlik, ümumi ismlər isə qeyri-müəyyənlik anlayışını ifadə edərlər (dediymiz kimi, cümlə daxilində başqa nitq vasitələrinin müdaxiləsini qeydə almamaq şərtilə).

D2 – Xitablıq hal (vokativ, çağırış hal) kəskinliklə müəyyənlik bildirir: qardaş məni bağışla. Bü müəyyənlik çağırış halının daxili səciyyəsidir. Bir şeyə ya şəxsə xitab etdiyimiz zaman ya onu çağırdığımız zaman onun bəlli bir varlıq olduğunu öncədən tanımış oluruq. Qeyri-müəyyən bir şəxsi ya nəsnəni çağırmaq olmur, belə ki, kimsə, məni bağısla, semantik baxımdan yanlış səslənir.

D3 – Mübtədalıq hal (cümlənin mübtədası rolunda çıxış edən ismlər): öz-özlüyündə neytraldır və başqa qramatik vasitələrin müdaxiləsi ilə müəyyənlik yaxud da qeyri-müəyyənlik xüsusiyyəti daşıya bilər.

D4 – İsmin fe'li halları da ümumiyyətlə neytral sayılır. Bütün dilçilər ismin müəyyən tə'sirlik halını güclü şəkildə müəyyənlik qavramı daşıyan bir hal kimi tanımışlar: mən kitabı oxudum. Ancaq cümlədən asılı olaraq, müəyyənlik dərəci dəyişə, və hətta qeyri-müəyyənliyə yönələ bilər: kitabı diqqətlə oxumaq lazimdir. Hətta oğlanı yoldan eylər, qızın şirin dilləri misalında həm oğlan, həm də qız sözü müəyyən tə'sirlik hal şəkilçisi daşıdığına baxmayaraq, qeyri-müəyyən oğlan və qız hesab edilirlər. İsmin müəyyən və qeyri-müəyyən tə'sirlik halı adlandırdığımız halların hər ikisi, durumdan asılı olaraq həm müəyyənlik, həm də qeyri-müəyyənlik hissi yarada bilər və onları mütləq mə'nada müəyyənlik ya qeyri-müəyyənlik anlayışı ilə bağlamaq kəskinliklə səhvdir. Daha sonra görəcəyimiz kimi, müəyyənlik anlayışı bir növ modallıq sayılır, bu isə danışan şəxsin nitq mövzusuna qarşı münasibəti deməkdir.

Bunlar ismin fe'li halları idi. Görəlim ismin ismi hallarında durum necədir.

D5 – Attributiv hal (sifət rolunda çıxış edən isimlər) ümumiyyətlə qeyri-müəyyənlik hissini ifadə edərlər: dəmir qapı, gümüş piyalə. Bu misallarda dəmir və gümüş sözləri qeyri-müəyyən nəsnələrə dəlalət edir, baxmayaraq ki, tərkiblər müəyyənlik anlayışı ilə bağlı ola bilərlər.

D6 – Qeyri-müəyyən yiyəlik hal adlanan hal öz-özlüyündə qeyri-müəyyənlik hissi yaradar: quş səsi, ana dili. Ancaq onda ki, ismin öz daxili mə'nasında müəyyənlik xüsusiyyəti var, həmin hal müəyyənlik xüsusiyyəti ifadə edər: ölkə başçısı, tanrı vergisi. Elə bu səbəbdən Azərbaycan dili mükəmməl ifadədir, çünki Azərbaycan sözündə müəyyənlik anlayışı var, bu üzdən Azərbaycanın dili ifadəsi gərəksizdir. Başqa sözlə, ismin özündə müəyyənlik mə'nası varsa, müəyyənlik şəkilçilərinə artıq ehtiyac yoxdur, necə ki, günəş işığı və dövlət nazirliyi təmamilə düzgün quruluşdadır və müəyyənlik hissinə imkan verən tərkibələr sayılır. Həmin hökmə söykənərək bu kimi cümlələri ifadə etməyə cəsarət edirik: İran İslam Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyi Qafqaz İdarəsi.

D7 – Müəyyən yiyəlik hal adlanan hal öz-özlüyündə nisbi tərzdə müəyyənlik hissi yaradar: ağacın budağı. Bir daha qeyd edirik ki, müəyyən yiyəlik hal və qeyri-müəyyən yiyəlik hal adlandırdığımız hallar mütləq mə'nada belə xüsusiyyətləri daşımırlar, bunlar formal adlandırmalar sayılır. Hər iki hal durumdan asılı olaraq həm müəyyənlik, həm də qeyri-müəyyənlik hissini yaratmağa qulluq edirlər.

D8 – Mənsubiyyət halında çıxış edən adlar ümumiyyətlə müəyyənlik bildirər. Bunlar istər təklikdə (sözün doğrudur), istərsə söz birləşməsi biçimində (sənin sözün doğrudur), yə'ni hər iki halda söz birləşməsi sayılır. Bir şeyə ya şəxsə mənsub olmaq az-çox müəyyənlik anlayışı doğurur, özəlliklə onda ki, söz birləşməsinin birinci komponenti ixtisar edilir: oğlumuz gəldi. Ancaq cümlə içində durum dəyişə bilər və tərkib qeyri-müəyyənlik ifadə edə bilər: kişinin sözü bir olar.

E – Sintaktik şərtlənmə

E1 – Deyimlər (məcazi mə'na daşıyan söz tərkibləri) qeyri-müəyyənlik anlayışı ifadə edər: göz gəzdirmək, dəhrəni dibdən vurmaq, qılı qıldan seçmək. Səbəb odur ki, cümlədə deyimlərin tərkib hissələri müstəqil şəkildə qeydə alınmır və tərkib bir bütün leksik vahid kimi cümlədə iştirak edir.

E2 – Atalar sözündə işlənən isimlər ya birləşmələr qeyri-müəyyənlik anlayışı ifadə edirlər: söz danışıqdan keçər, qoruyan gözə çöp düşər. Səbəb də odur ki (deyimlərdə olduğu kimi) atalar sözündə mücərrəd anlamlar və gənəl düşüncələr ifadə olunur. Bir qayda olaraq belə bir hökmlə razilaşmaq olar ki, özəllik müəyyənliyə yol açır, gənəllik isə qeyri-müəyyənliyə, belə ki, kişinin rəngi qaçdı cümləsi müəyyənlik ifadə edirsə, kişinin sözü bir olar cümləsi (ümumi kişiyə aid olduğuna görə) qeyri-müəyyənlik ifadə edir.

E3 – Müəyyənlik ifadə edən sifətlərin iştiraki ilə əmələ gələn birləşmələr müəyyənlik xüsusiyyətinə malik olur. Bu kitab, çağırdığımız qonaq, mavi köynək geyən qız.

Sifətlər müxtəlif dərəcələrdə atributive gücə malik olduğu üçün ismin müəyyənlik dərəcəsini dəyişkən miqdarda artıra bilirlər: qalın kitab, oxuduğum kitab, müqəddəs kitab. Birinci misal məhdud şəkildə müəyyənlik bildirir, belə ki, bir qalın kitab kimi ifadələr meydana çıxa bilər. İkinci misal daha kəskin şəkildə müəyyənlik ifadə edir, səbəb də odur ki, burada fe'li sifət (oxuduğum) cümləyə bənzədiyinə görə tərkibə daha zəngin mə'lumat artırır və müəyyənlik hissinə güclü şəkildə qulluq edir. Bir qalın kitab ifadəsi düzgün olsa da, bir oxuduğum kitab ifadəsi kəskinliklə yanlış səslənir, çünki burada o qədər müəyyənlik hissi var ki, bir sözü, tərkibi yenidən qeyri-müəyyənliyə yönəldə bilmir. Oxuduğum bir kitab başqa şəkildə təhlil edilməlidir. Burada bir sözü birləşmənin ortasında çıxış edərək sifətin və ismin orqanik əlaqəsini zəiflətmiş, özünün qeyri-müəyyənlik mahiyyəti e'tibarilə tərkibə qeyri-müəyyənlik xüsusiyyəti vermişdir.

E4 – Mürəkkəb fe'llər deyimlər kimi, ümumiyyətlə qeyri-müəyyənlik bildirir: dil-ağız eləmək, əldən tutmaq, gönü suya vermək ömrü başa vurmaq. Çay içmək və park etmək kimi fe'li birləşmələr mürəkkəb fe'l kateqoriyasına yaxınlaşır, bu üzdən də qeyri-müəyyənlik bildirir.

E5 – Sintaktik şərtlənmədən danışarkən, qeyd etmək lazimdir ki, müəyyənlik kateqoriyası həm də cümlənin tə'sirinə mə'ruz qalır. "Məktub gəldi." xəbər cümləsində məktub sözü həm müəyyən, həm də qeyri-müəyyən bir məktub ola bilər. Bu danışıqda iştirak edən şəxslərin zehni durumundan və onların öncəki danışıqlarından asılıdır, ancaq "məktub gəldimi?" sual cümləsindəki məktub sözü kəskinliklə müəyyənlik hissi yaradır. Bu misaldan belə anlaşılır ki, sual cümləsində müəyyənlik hissini gücləndirmə qabiliyyəti var, özəlliklə onda ki, cümlənin mübtədasından söhbət gedir.

E5.1 – Dedik ki, müəyyənlik kateqoriyası həm də cümlənin tə'sirinə mə'ruz qalır. Buna misal olaraq fe'lin geniş zaman aspektini qeyd etmək olar, fikir verin: 1- yağış yağar, 2- yağış yağır. Birinci misal kəskinliklə qeyri-müəyyənlik hissi yaradır (yazda yağış yağar), ancaq ikinci misal müəyyənliyə daha çox yönəlikdir.

E5.2 – Mürəkkəb cümlənin bir komponenti başqa komponentində iştirak edən bir ismin müəyyənlik durumuna tə'sir göstərə bilər: Yaşar bir neçə kitab yazıb, kitablar ümumiyyətlə musiqi haqqındır. Burada kitablar sözü birinci hissənin tə'siri altında müəyyənlik xüsusiyyəti qazanmışdır.

F – Semantik Şərtlənmə

Ən kəskin şəkildə müəyyənlik ya qeyri-müəyyənlik anlayışını ifadə edən vasitə cümlənin və cərəyan edən mətnin mə'na yüküdür. Bir kəlmə, iştirak ediyi cümlənin, və hətta öncədən gələn başqa cümlələrin mə'na tə'sirinin altında müəyyənlik xüsusiyyəti qazana bilər. Hər halda bu yazıdan çıxara biləcəyimiz ən önəmli nəticə ondan ibarətdir ki, dilimizdə müəyyənlik anlayışı geniş şəkildə mövcuddur, ancaq bunu ifadə etmək üçün kəskin və vahid bir qramatik vasitə yoxdur. Müxtəlif vasitələr bu anlayışı ortaya çıxarmağa qulluq edir. Müəyyənlik hissi cümlədə danışan şəxsin tərəfindən yaradılır və bunun üçün o, bütün cümlə üzvləri və başqa qramatik vasitələrdən istifadə edə bilir, bu üzdən müəyyənlik zatən danışan şəxsin ismə qarsı münasibəti deməkdir. Bu mə'nada müəyyənlik kateqoriyasını bir növ modallıq adlandırmaq olar.

Cümlənin hansı durumda işləndiyi də əhəmiyyətli rola malikdir. "Kişi gəlib" kimi cümlədəki kişi sözü bizim üçün qeyri-müəyyəndirsə, danışıqda iştirak edən şəxslərin baxımından müəyyənlik hissini ifadə edə bilər, çünki onlar bundan öncəki danışıqlarına istinad edirlər, və o danışıqlar cümlənin məzmununa tə'sir edir.

Dediyimiz kimi, danışan şəxsin cümlənin xəbərinə qarsı münasibəti modallıq adlanır. Bu üzdən müəyyənlik anlayışını ismi modallıq adlandırsaq (müqayisə edin: fe'li modallıq) düzgün ifadə işlətmiş oluruq.

Bir Kitabla Tanışlıq

2009-03-11T12:15:00.000-07:00

Söz İnciləri (Ərəb əlifbasında)
Toplayan, Araşdıran və Dilimizə Köçürən:
İbrahim Rəfrəf
Tehran 2009

Söz inciləri (aforizmlər) müdrik şəxsiyyətlərin və təcrübə adamlarının həyata münasibətlərini əks etdirən bədii ifadələrdən ibarətdir. Atalar sözü və zərb-ül-məsəllər bu kateqoriyaya daxil olmur və zatən, Azərbaycan atalar sözü daxil olmaqla, bütün xalqların zərb-ül-məsəllərini bir yerə toplamaq ensiklopedik həcmdə bir elmi çalışmanı tələb edir. Thomas Carlisle “bə'zi vaxtlar bir zərb-ül-məsəlin gücü bütün bir fəlsəfi sistemdən daha artıqdır” – deyə bir ifadə işlətmişdir ki, aforizmlər haqqında da eyn dərəcədə doğru səslənir. İslam dövrünün ədəbiyyatında atalar sözü “zərb-ül-məsəl”, aforizmlər isə “hekmət” adı ilə təqdim edilib, birlikdə isə “əmsal və hekəm” adı altında tanımlanmışdır. Biz qərb mədəniyyətində “aforizm” adlanan yığcam mə'nalı bədii ifadələri “söz inciləri” adlandırmaqla, zənnimizcə doğru yol seçmişik.
Söz yox ki, tarixin bütün genişliyindən və dərinliyindən qaynaqlanan bu hekmətli sözlər həyatın yollarında bizə ən parlaq ulduzlar kimi yolgöstərənlik edir və əngin bir hekmət xəzinəsini paylaşmağa bizim üçün imkanlar yaradır və bir çağlayan bulağa bənzəyir ki, öz qab- qacağının tutumundan asılı olaraq, hər insan istədiyi qədər ondan pay götürə bilər. Bunların mə'na yükü və ifadə tərzləri bə'zən o qədər güclü və dolğun olur ki, bir hekmətli sözün gahdan bir insanın bütün həyat yoluna işıq salacaq qədər və onunla həyat boyu ən sadiq yoldaş kimi addımlayacaq qədər zəngin olduğunu iddia edirsək, doğru bir ifadə işlətmiş olarıq.
Biz söz incilərini toplamaqda və araşdırmaqda müəyyən metoda arxalanmışıq və çeşitli qaynaqlardan faydalanmışıq və belə inanırıq ki, hazırladığımız bu əsər oxucunu ən qısa yolla dünya hekmət qaynaqları ilə tanış etməkdə başarılı olacaqdır.
Bəlli səbəblərə görə biz İslam dininin söz xəzinələrini və Qur'an hekmətlərini və Rəsul əleyhissəlama mənsub olan hədisləri bu əsərə daxil etməmişik, başlıca səbəb isə ondan ibarət olub ki, bu əsərdə böyük siyasət adamlarından tutmuş, Hollivud ulduzlarına və addi şəxslərə qədər müxtəlif siniflərdən hekmətli sözlər nəql olunub və ümumiyyətlə Rəsul əleyhissəlamın yaxud da Qur'anın adını bunlarla yanaşı çəkməyi düzgün hesab etməmişik. Hətta əlimə Fars dilində hazırlanmış bir aforizmlər kitabı çatdı ki, müəllif öz adını Rəsul əleyhissəlamın adı ilə yanaşı çəkmişdi. Bu səbəbdən, dini şəxsiyyətlərin hekmətli sözlərinin müstəqil əsərlərdə toplanmasını məntiqə daha uyğun görmüşük.
Bu qaydanı əsas götürmək şərti ilə, özümün də həyat boyu yaşadığım təcrübələrlə bağlı ürək sözlərimin bu əsərin son hissəsində müstəqil bir bölümə daxil edilməsi uyğun görülmüşdür. Müstəqil bir bölüm də o səbəbdən lazim gəlmişdir ki, öz adımın dünyanın böyük müdrik şəxsiyyətləri ilə yanaşı çəkilməsinə yol verilməsin.
Son olaraq qeyd etməyi lazim görürəm ki, bu əsərdə dərc edilən fikirlər ancaq adı çəkilən müəlliflərin dünya görüşünü təmsil edir və bizim o filirlərin hamısını paylaşdığımıza dəlalət eləməz.
Əsərə daxil olmüş aforizmlər on hissəni ehtiva etməkdədir. Bunları PDF formatında bilgisayara yükləmək aşağıdakı bağlantılar vasitəsi ilə mümkündür:

Söz İnciləri, Ana Bölümlər:
1 – Toplum, Cəmiyyət
2 – İnsan
3 – Duyğu
4 – Yaradıcılıq
5 – Həyat
6 – Bilik
7 – Təfəkkür
8 – Ailə
9 – Vətən
10 – Əlavə başlıqlar

Həyatın anlarına söz inciləri ilə daha da gözəlləşdirmək olur və ömrün hər bir dəqiqəsi az qala təfəkkür dolu bütün bir həyata bərabər olur.

Hörmətlə,
İbrahim Rəfrəf (Redaktor)

anadilbilimocagi@yahoo.com

Linguistics As A Science

2009-03-07T11:27:00.001-08:00

E. Rafraf

Linguistics as a science is important in may respects. The human psychology with all its comprehensive and intricate nature is contained within the grammatical structure of any language, which reflects the total harmony between mind and external reality. No other branch of science is as rich and as capable in reflecting the history of development of human mind. The main reason is that human beings are made to talk, to use language extensively for social communication. In so doing, they shape the language and the language, in turn, shapes human mind. Language is continuously refined as it is used in the social scale, just as the human mind, which is refined in the course of social interactions.

There are societies and ethnic groups, where the mother language is squeezed and smashed due to political factors. Since the dominating language cannot fully replace the mother language, the social relationships in such a handicapped society tend to deteriorate, simply because the mind gradually becomes incapable of fulfilling its dynamic functions. The famous French author Jean Baptiste Moliere has a famous idea, which is extremely relevant: The world is ruled by the kings and emperors, yet the mind of kings and emperors are ruled by the grammar.

With these examples in mind, it is quite obvious why linguistics as a science is so important. There are, of course linguistic features common to all language, which received extensive elaboration by the Americal linguist Noam Chomsky, who classified them as the The Universal Grammar. For example, in almost all languages of the world there are categories such as nouns, adjectives etc., which are categorized as word classes. Almost all the world languages allow for sentence building, in which categories such as tense, aspect, subject, predicate etc. play essential roles. These features correspond to the universal aspects of language.

Yet, more interesting and more revealing are the specific features of individual languages, rather than the universal aspects. It is in the specific features of each individual language that the human mind manifests itself.

Obviously, we cannot live in the atmosphere of a global language and a universal grammar. Each one of us is first and foremost, the citizen of a mother language, before belonging to a global society of whatever dimensions. Globalisation is not to be understood in terms of discarding our mother languages in order to join the global society. Such globalisation will lead to the formation of a colourless society, consisting of individuals reduced to zero. The global society thus formed, will not be capable of functioning, as it is utterly deprived of content. On the contrary, globalisation in its truest sense, is the aggregation of individuals enriched with strong ethnic features, mother language being the most valued of its components. Such a society will be truly global, since its building blocks are real, and its components are rich in content.

Anadil Studies intends to develop into a strong forum of learnt linguists from all over the world. We are focusing on the grammatical aspects of the Turkish language of Azerbaijan, but we are simultaneously relying on general linguistics.

Grammatical features of any language can be best analysed using comparative methods. Each language is unique. In a certain sense, though each language is identified by its common features with other languages, the divergent features of each language are the most important identifiers. it is extremely important to note that each language as an entity is that which is different from others. That is the reason why, for example, to fully understand the agglutinative nature of the Turkic languages on has to compare it with a non-agglutinative language. To learn the aspectual features of a certain language, one has to inquire deeply into the grammatical structure of a language devoid of aspect. Even in lexical terms, our method has to be comparative in order to be informative. For example, the word nisgil in the Turkish of Azerbaijan is utterly difficult to translate into other languages. We could not discover the unique nature of this word, if we didn't study lexical content of other languages. The science of linguistics, has, therefore, to be general, even when it intends to be specific.

At this point it would be worthwhile reviewing the titles of main articles published:

Turkish Etymological Dictionaries, A Review of, M.R. Heyat

And God Created The Noun, E. Rafraf

Language Is Existence, E. Rafraf

The Evolution of The Azerbaijani Language and Culture, Dr. Javad Heyat

Variable Idiomaticity in The Turkish Language of Azerbaijan, E. Rafraf

Old genitive forms in Azerbaijanian Dialects, M. A. Mammadov

Azerbaijanian Proverbs And Their English Synonyms, E. Rafraf

The Evaluation of Zero, The Zero-Morfem Phenomenon in The Turkic Languages, E. Rafraf

Tense And Aspect, E. Rafraf

Respectfully,

E. Rafraf (Editor)

Send articles in Turkish, English and other languages to:

anadilbilimocagi@yahoo.com

Aspekt və Zaman (3)

2009-02-27T00:38:00.001-08:00

İbrahim Rəfrəf

Aspekt: Baxış Nöqtəsi

Aspekt sözünün mə'nası "baxış nöqtəsi"-dir. Danışan şəxs öz danışdığı yerdən və zamandan baxaraq fe'lin necə cərəyan etdiyini rəvayət edir. O, öz baxış nöqtəsindən bir hadisəni bitmiş ya bitməmiş dəyərləndirir (bitkinlik anlayışı). Hər iki halda isə, hadisənin cərəyan etdiyi, bitmək anına qədər sürəkli yaxud da birdən-birə (sürəksiz) ola bilər (sürək anlayışı). Sürəkli o deməkdir ki, fe'lin icrası müəyyən zaman çərcivəsində və tədrici şəkildə həyata keçmişdir. Bir mahnını dinlədiyimiz zaman onun tədrici şəkildə qulağımıza çatdığını hamımız bilirik. Habelə aydındır ki, mahnı bir anda bitəcək. Mahnını dinlədiyimiz anlarda o mahnı bizim üçün sürəkli və bitməmiş bir hadisədir. Dinlədikdən sonra, o mahnı bizim üçün sürəkli və bitmiş bir hadisə sayılır.

Avrupa dilçiliyində bitkinlik anlayışını perfect (bitmiş) və imperfect (bitməmiş), sürək qavramını isə simple (sürəksiz) və progressive (sürəkli) şəklində ifadə edərlər. İngilizcədə işlənən bu terminlər hər növ ibhamı ortadan qaldırır. Biz onların qarşılığını, gördüyünüz kimi, bitmiş, bitməmiş, sürəksiz, sürəkli şəklində seçmişik və dəvam sözünü işlətməkdən çəkinmişik, çünki dəvam sözü ibhamlıdır, onda həm sürəklilik, həm də bitməmişlik anlayışı yan-yana mövcuddur və bizim məqsədimizə qulluq etməkdə yararlı deyildir.

Bitkinlik və Sürək

Beləliklə Yaşar gəlib cümləsində bitmişlik anlayışı var, ancaq Yaşar gəlir cümləsində belə bir anlayış yoxdur. Yaşar yazmaqdadır cümləsi fe'lin sürəkli şəkildə uyğulandığını (və hala bitməmiş olduğunu) ifadə edir. Hər iki qavram (bitkinlik və sürək) aspekt bəhsinə daxildir, ancaq onları fərqlındirmək olduqca vacibdir. Bitkinlik adəta cümlədə ifadə olur (Yaşar gəlib), ancaq sürək (tədric, istimrar) anlayışı daha çox leksik bir qavramdır və cümlədə işlendiyi kimi, hətta fe'lin zamansız formalarında da (misal üçün məsdər şəklində və fe'lin əmr formasında) ifadə oluna bilir (gülümsəmək, köpüşmək, gəlməkdə olmaq, baxa qalmaq, yazmaqda ol, gülümsə vs). Sürək anlayışı leksik şəkilçilər vasitəsi ilə (köpüşmək) ifadə olunur. Leksik vasitə olduğu oradan bilinir ki, sürək anlayışı məsdər tərkibində (yaxud da fe'lin əmr formasında, başqa sözlə fe'lin zamansız formalarında) özünü göstərə bilir (köpüşmək, gülümsəmək, duruxsunmaq vs). Hətta Yaşar gəlməkdədir misalında sürək anlayışı leksik vasitə ilə ifadə olunur (gəlməkdə olmaq). Zatən sürək anlayışı cümlədən kənar vəziyyətdə (mücərrəd halda) da fe'lə qoşula bilir, və bu üzdən fe'lin ən neytral forması olan məsdər tərkibində də özünü göstərə bilir. Tanıdığımız dillərdə də əksərən sürək anlayışı məsdər tərkibində ifadə olunur (fikir verin: İngilizcə to go, to be going), bir halda ki, bitkinlik anlayışı, zaman anlayışı ilə daha sıx bağlı olduğu üçün, ancaq fe'lin təsrifi hallarında özünü göstərə bilir və qramatik şəkilçilər tələb edir (gəlirdi).

Dedik ki, bitliklik və sürək iki müstəqil qavramdır və onları qarışdırmaq böyük səhv sayılar. Onların tərkibindən ən azı dörd əsas aspekt qavramı ortaya çixa bilər. Bunları misalla anlatmadan öncə fikir vermək lazimdir ki, hər bir misala uyğun fe'l seçilməlidir. Bə'zi fe'llər sürək anlayışına yaddır, və bunları sürəkli aspekt planında təsrif etmək yanlış mə'nalar törədə bilər. Misal üçün qopmaq, partlamaq, sınmaq kimi fe'llər zatən sürək ifadəsindən uzaqdırlar. Habelə dözmək, sevinmək, yaşamaq, qocalmaq kimi fe'llər daxili mə'na e'tibarı ilə sürək anlayışını ifadə edirlər və onları sürəksiz aspekt planında işlətmək çətin olur. Misal üçün partlamaqdaydi sözü əsasən sürəkli bir hadisəni ifadə edə bilmir. Bu fe'l quruluşu daha çox belə bir mə'na ifadə edə bilir ki, demək bomba partlamaq üzərədir. Bu özü başqa bir aspektdir (hadisənin baş vermə anının yaxınlaşdığını, indicə baş verəcəyini ifadə edən aspekt). Eyn baxışdan, dözməkdədir sözündəki sürək şəkilçisi fe'lə aspekt xüsusiyyəti artırmaqda yararsızdır, çünki dözür sözü öz daxili mə'na gücü ilə eyn qavramı ifadə edə bilir (dözmək sözündə sürək anlayışı leksik şəkildə mövcuddur).

Başqa bir qeyd də bitmişlik anlayışı ilə bağlıdır. Bitmişlik ya bitməmişlik adəta indiki zamanın, keçmiş zamanın yaxud da gələcək zamanın bir anına nisbətən (baxış nöqtəsi) ölçülür. Bu baxış nöqtəsi indiki zamanda adəta danışıq anıdır. Misal üçün, gəlmişəm sözü danışıq anına nisbətən bitmiş bir hadisə sayılır. Buna görə də "nəgli keçmiş zaman" dediyimiz kateqoriya Avrupa dilciliyində əsasən indiki zamanın bitmiş aspekti (present perfect tense) şəklində təqdim edilir. Keçmiş və gələcək zamanda isə baxış nöqtəsi adəta danışan şəxsin tərəfindən müxtəlif yollarla, o cümlədən yardımçı cümlələr vasitəsi ilə müəyyənləşdirilir (Yaşar gələndə yağış yağırdı, mən gələndə Yaşar getmiş olacaq vs).

Aspektlərdə Daxili Ziddiyət

Fikir vermək lazimdir ki, dediyimiz kimi, aspekt indiki zaman, keçmiş zaman yaxud da gələcək zamanın bir anına nisbətən ölçülür. Aydındır ki, bir anda sürəkli bir hadisənin baş verdiyi təsəvvürə sığmaz. Sürəkli hadisə varsa, demək keçmiş zamanda başlanıb və indiki anda ya bitib yaxud da gələcəyə doğru dəvam edir. Bu mülahəzələrə əsasən bir fe'lin bitməmiş-sürəksiz aspekti təsəvvürə sığmır. Başqa sözlə desək, bir fe'l bitməmişdirsə, demək sürəklidir.

İndiki Zaman, Keçmiş Zaman və Gələcək Zamanda Aspekt

Aydındır ki, indiki zaman sadəcə bir andır. Bir fe'lin indiki zamanda işlənməsi (gəlirəm) səbəb olur ki, fe'l müəyyən qədər keçmiş ya gələcək zaman xüsusiyyəti tapsın. Gəlirəm fe'linə fikir verdikdə, aydındır ki, bu fe'l qramatik baxımdan indiki zamandadır, ancaq indiki zaman, dediyimiz kimi, sadəcə bir an qədərdir. Hər hadisə nə qədər qısa olsa da, bir ana sığmaz və müəyyən zaman sürəcini tələb edər. Gəlirəm fe'li danışan şəxsin baxımından bir az öncə başlanmışdır və ola bilsin ki, yaxın gələcəkdə bitsin. Başqa deyimlə fe'l qramatik baxımdan indiki zamandadır, ancaq semantik baxımdan müəyyən qədər keçmişi və gələcəyi də ehtiva edir. Deməli bu fe'l, hər hansı morfolojik vasitəyə söykənmədən, sürəkli və bitməmiş bir aspekti ifadə etməkdədir.

Gəlirdim fe'li üzərinə də bir qeyd artırmaq zəruridir. Görəsən bu fe'l sürək anlayışını ifadə edir, yoxsa bitməmiş fe'l anlayışını təmsil edir? Bunu dilçilik ədəbiyyatında əksərən fe'lin dəvam şəkli kimi dəyərləndirmişlər və zatən (dolayı yolla) sürək anlayışını müəyyən qədər ifadə edə bilir. Biz belə inanırıq ki, bu sürək aspekti deyil. Burada bitməmişlik anlayışı özünü göstərməkdədir. Sürək aspekti isə gəlməkdəydim biçimində ifadə olunur. Bir- iki misala fikir verəlim:

- Yaşar zəng edəndə mən yemək yeyirdim (yeməyi bitirməmişdim).

- Keçən həftə başabaş se'r yazmaqdaydım (sürəkli olaraq se'r yazırdım)

Bu qeydləri nəzərə alaraq müxtəlif aspektləri indiki və keçmiş zaman planında belə ifadə etmək olar:

İndiki zamandan baxaraq:

Bitmiş-sürəksiz (Yaşar çatıb, düymə qopub.)

Bitmiş-sürəkli (xəmir köpüşüb.)

Bitməmiş-sürəksiz (bu aspekt mövcud deyildir.)

Bitməmiş-sürəkli (Yaşar gülümsəyir, Aydın gəlir, xəmir köpür.)

Keçmiş zamandan baxaraq:

Bitmiş-sürəksiz (Yaşar çatdı, xəmir köpdü.)

Bitmiş-sürəkli (Yaşar gülümsədi, xəmir köpüşdü.)

Bitməmiş-sürəksiz (bu aspekt mövcud deyildir.)

Bitməmiş-sürəkli (Yaşar gülümsəyirdi, xəmir köpürdü, xəmir köpüşürdü.)

Gələcək zamandan baxaraq:

Bitmiş-sürəksiz (Yaşar çatmış olacaq, düymə qopmuş olacaq.)

Bitmiş-sürəkli (Yaşar gülümsəmiş olacaq, xəmir köpüşmüş olacaq.)

Bitməmiş-sürəksiz (bu aspekt mövcud deyildir.)

Bitməmiş-sürəkli (Yaşar gülümsəyəcək, Aydın yazmaqda olacaq, xəmir köpməkdə olacaq.)

Başqa Türk Dillərində Aspekt Misalları

Burada başqa Türk dillərinə aspekt baxımından nəzər salmağımız son dərəcə faydalı ola bilər.

Oyanmaq hadisəsi danışan şəxsin baxış nöqtəsindən müxtəlif incəliklərlə ifadə oluna bilər. Bütün bunlar danışan şəxsin nəzərə aldığı bir zaman kəsimində hadisənin bitmiş olub-olmaması və sürək tərzini ifadə etməkdədir. Qaraçay Türkcəsinə mənsub olan bir şəxs, aşağıdakı ifadələri işlədə bilər:

- Uyandi (keçmiş zaman, bitmiş-sürəksiz)

- Uyanqandi (keçmiş zaman, bitmiş-sürəkli)

- Uyanibdi (indiki zaman, bitmiş-sürəksiz)

- Uyanib turadi (indiki zaman, bitmiş-gələcəyə doğru sürəkli).

Tatarca yaza tor (yazmağa dəvam et), Kumuk Türkcəsində oxup tur (oxumağa məşğul ol, oxumaqda ol), Qaraçay Türkcəsində olturub tur (oturmaqda ol), bütün bu misallar fe'lin həm bitmədiyini, həm də sürəkli, olacağını icab edir və bə'zən də fe'lin təkrarlı şəkildə dəvam edəcəyini, və ya bir qayda, bir adət şəklində dəvam edəcəyini icab edir. Başqa sözlə elə misallar ortaya çıxır ki, fe'l kiçmişdə başlanır, indiki zamanda bitməmiş sayılır və gələcəyə doğru sürəkli olur (Uyanıb turadi). Bu isə aspekt anlayışını çox daha geniş bir alana gətirir. Buna bənzər misallar: Kumuk Türkcəsində bara turaman (getməkdəyəm), Qaraçay ala turadi (almaqdadır), Qaraçay öle tura edi (ölməkdəydi).

Aspekt və Zaman (2)

2009-02-12T09:08:00.001-08:00

İbrahim Rəfrəf

Azərbaycan Dilçiliyində Tərz Anlayışına Münasibət

Bir çox qramatika kitablarında "aspekt" adlı bir kateqoriya ümumiyyətlə yazıya alınmamışdır. Türk dilləri gənəlliklə "aspekt" baxımından zəngin olduğu bir halda, bu qramatik kateqoriyanın araşdırmasına yetərli qədər əmək sərf edilməmişdir. Aspekt anlayışı gənəlliklə zaman anlayışı çərçivəsində təqdim edilmişdir və bunu vurğulamaq üçün "fe'lin mürəkkəb təsrif şəkilləri"[1] və bə'zən də "mürəkkəb xəbər şəkilləri"[2] kimi ifadələr işlənilmişdir. Fe'lin zaman kateqoriyası tanıdığımız qramatıka kitablarında geniş ölçüdə araşdırılmış, ancaq bir çox hallarda "aspekt" (tərz) anlayışı ilə qarışdırılmışdır. Aspektin çeşitli qaynaqlarda zaman kateqoriyasına salındığı halda, bə'zi vaxtlar hətta "fe'lin dəvam forması" deyilən bir kateqoriya altında sıralandığı hallar da görünməkdədir[3], halbu ki, fe'lin formaları, ümumiyyətlə modallıq anlayışı ilə bağlıdır, bu isə "danışan şəxsin nitqin mövzusuna qarşı münasibəti" deməkdir. Dəvam anlayışı isə modallıq anlayışı ilə bütünlüklə fərqlidir və tərz ya aspekt qavramı ilə bağlıdır. Aspekt qavramı ilə əlaqədar başqa müəlliflərin də fikrini öyrənməyi zəruri hesab edirik:

"Azərbaycan dilində tərz kateqoriyası var, lakin bu dildə həmin kateqoriya o qədər məhdud, o qədər zəifdir ki, çox vaxt diqqəti cəlb etmir"[4].

Böyük alim Professor Yusif Seyyidovun bu fikri ilə razılaşmaq çətindir, çünki görəcəyimiz kimi, tərz kateqoriyası olduqca fəal bir kateqoriyadır və müxtəlif vasitələrlə, o cümlədən qramatik vasitələrlə ifadə olunur.

"Bu kateqoriya fonunda fe'llər bitməmiş və bitmiş tərzdə olur. Bitməmiş tərzdə olan fe'llər və ya fe'l formaları hərəkətin davamını, təkrarən icrasını, bitmiş tərzdə olan fe'llər və ya fe'l formaları isə hərəkətin baş verib bitməsini bildirir"[5].

Hökm doğru olsa da, tərz anlayışını təkcə fe'lin bitmiş olub- olmaması ilə elaqələndirmək düzgün deyildir, çünki bu çox daha geniş qapsamlı bir qramatik alan sayılmaqdadır.

"Azərbaycan dilində fe'l daxilən tərzə görə fərqlənmir, və ona görə də məsdər formalarında fe'lləri bitməmiş və bitmiş tərzə ayırmaq olmur"[6].

Yenə də böyük hörmətimizə rəğmən, alimin bu hökmünə bir qədər tənqidlə yanaşmağımız gərəklidir. Bəzi fe'llər daxılı məna e'tibarilə bitmiş bir prosesi ifadə edir. Misal üçün baxmaq məsdərində felin bitmiş olub olmadığını ayırd etmək olmaz, ancaq qopmaq məsdərində bitkinlik anlayışı daha qabarıq şəkildə, həm də daxilən (semantik şəkildə) mövcuddur. Bəs gülümsəmək məsdəri? Fərq elə burada özünü göstərir. Zaman şəkilçiləri məsdər quruluşunda iştirak etmir, bu üzdən məsdər zaman baxımından neytraldır. Halbu ki, aspekt şəkilçiləri bə'zən məsdər quruluşunda iştirak edə bilir, və bu üzdən məsdər aspekt anlayışını daşıya bilir. Fikir verin: Duruxsunmaq (ardıcıl və tədrici tərz anlayışı), doyuzdurmaq (tədric və bitkinlik anlayışı), köpüşmək (tədric anlayışı) vs. Bu kimi şəkilçilər leksik şəkilçilər adlanır, çünki onların yardımı ilə yeni kəlmələr ortaya çıxır və mə'na dəyişimi əmələ gəlir. (müqayisə edin: qramatik şəkilçilər, başqa sözlə, nəhvi əlaqələrə qulluq edən şəkilçilər). Beləliklə gülümsəyirdi misalında hər iki növ tərz mexanizması işləkdir. Bir tərəfdən gülümsədi (tədrici, xəfif şəkildə güldü), bir tərəfdən də gülümsəyirdi (gülümsəməsi dəvamlı şəkildəydi).

"Azərbaycan dilində, o cümlədən Türk dillərində fe'lin tərzləri, adətən analitik üsülla ifadə olunur"[7].

Bir az öncə gördüyümüz və daha irəlidə görəcəyimiz kimi, Azərbaycan Türkcəsində aspekt qavramı həm leksik yolla, həm də şəkilçilər vasitəsi ilə ortaya çıxır. Azərbaycan Dilinin Qramatikası adlı əsərdə "birinci tərəfi fe'li bağlama ilə ifadə olunan sintaktik, lüğəti və tərz birləşmələri arasındakı oxşar və fərqli xüsusiyyətlər"[8] deyə başlıq verilir. Həmin kitabda "tərz mə'nalarının fe'lin zaman formalarında ifadəsi" başlığı altında, dolayı yolla tərz kateqoriyasına ayid materyal təqdim edilir[9]. Dəyərli materyal, əlbəttə ki, dilçilik araşdırmalarına geniş mə'nada faydalı ola bilən materyaldır, ancaq bizcə tərz anlayışının yetərli şəkildə təhlilinə nayil olmamışdır.

"Azərbaycan dilində tərz kateqoriyası məhdud halda zaman kateqoriyası tərkibində özünü göstərir. Bu, aşağıdakı qaydada olur: Fe'l indiki zamanda bitməmiş tərzdə olur… fe'lin indiki zamanında zaman anlayışı ilə tərz anlayışı üst-üstə düşür… indiki zaman şəkilçisi zaman şəkilçisi kimi öz funksiyasını itirir, tərz əlamətinə çevrilir"[10].

Verilən misallar təkcə bitmişlik/birməmişlik anlayışını təmsil etmir. Burada zaman, aspekt və form kateqoriyaları iç- içə iştirak edir. İltisaqi (əkləmə) bir dildə zaman, aspekt fə form şəkilçiləri, və ümumiyyətlə qramatik funksiya daşıyan bütün şəkilçilər aydın şəkildə fərqlənməlidirlər. Biz bu məsələni bu yazının dəvamında açıqlamağı nəzərə almışıq.

Aspekt: Fe'lin zaman istiqamətində axış tərzi

Aspekt bir sözlə "fe'lin zaman istiqamətində axış tərzi" demədir. Fe'lin zaman kateqoriyası ancaq keçmiş zaman, indiki zaman və gələcək zamanı əhatə edir, ancaq işin və hərəkətin zaman boyu nə biçimdə cərəyan etdiyi ya edəcəyi qramatik baxımdan təmamilə yeni və müstəqil bir anlayış sayılır. Aspekt (tərz) fe'lin cərəyan tərzini, təkrar və dəvam tərzini, habelə bitmiş olub- olmadığını, zamanların iç- içə keçdiyini və bu kimi anlayışları ifadə edən vasitədir.

Söz yox ki, hər dildə fe'lin zaman istiqamətində necə cərəyan etdiyini leksik- semantik və hətta sintaktik yolla ifadə etmək olar. Misal üçün mən ardıcıl şəkildə çalışıram ifadəsində ardıcıl şəkildə sözü fe'lin zaman istiqamıtində necə cərəyan etdiyi barədə mə'lumat verir. Bə'zi başqa misallara fikir verək:

1- Fe'lin daxili mə'na hesabına tərz ifadəsi: qopdu, çatladı, partladı, dözdü, yaşadı, qocaldı. Burada sirf leksik vasitələr fəaldır və tərz anlayışı (dəvam, tədric, birdən-birəlik vs) fe'lin öz daxili mə'nasından irəli gəlir.

2- Sintaktik- semantik yolla tərz ifadəsi: Yaşar tələsik evə döndü, Aydın bir saat danışdı. Burada tərz anlayışı fe'lin özündə deyil, fe'llə sintaktik əlaqə təşkil edən başqa bir cümlə üzvünün daxili ma'nası hesabına ifadə olunur. Tərz anlayışı yenə də daxili mə'nadan irəli gəlir, ancaq bu daxili mə'na başqa bir cümlə üzvü (ümumiyyətlə zərflik) tərəfindən ifadə olunur və sintaktik əlaqə yoluyla fe'lin mə'nasına artırılır.

3- Sintaktik yolla tərz ifadəsi. Sirf sintaktik yolla tərz ifadəsi bir az çətindir. Əgər kəlmələrin birləşməsindən yaxud da cümlə quruluşundan hansısa tərz anlayışı ortaya cıxırsa, tərkibdə iştirak edən üzvlərin hansındasa tərz anlayışı, özü də leksik şəkildə yə'ni daxili mə'na şəklində mövcud olmalıdır. Necə ki, Yaşar tələsmədən evə qayıtdı, qaralnlıq birdən hər yeri bürüdü, və başqa bənzər misallarda altı cizilmiş cümlə üzvləri fe'llə sintaktik əlaqəyə girdiyi üçün, fe'lin tərz xüsusiyyətini ortaya çıxarmışdır.

4- Morfolojik yolla tərz ifadəsi. Bir dildə müəyyən kateqoriya varsa, sübhəsiz ona qulluq edən qramatik vasitələr, və özəlliklə morfolojik vasitələr də mövcud olmalaıdır. "Aspekt" dedikdə adəta həmin bu qramatik aspekt nəzərdə tutulur. Gördüyümüz kimi, aspekt qavramı şəkilçilər vasitəsi ilə ortaya çıxır. Bu şəkilçilər iki növdə olur: leksik (iştiqaqi) şəkilçilər və qramatik (təsrifi) şəkilçilər. Gülümsədi, ağlamsındı, köpüşdü vs leksik (iştiqaqi) vasitələri təmsil edir (bunlar məsdər quruluşuna daxil ola bilirlər), gələdi, gedədi, gələrdi, gəlirdi, gəlmişdir, gəlmiş olacaq vs qramatik vasitələri təmsil edir (bunlar məsdər quruluşuna daxil ola bilmirlər). Bəzi leksik-qramatik vasitələr də mövcuddur ki, baxa qaldı, gələ varam, gedə varam,deyib durur və bu kimi misallarla təmsil olunur (bunlar da əksərən məsdər tərkibinə daxil ola bilirlər).

Dəvam edəcək

[1] - M. Ə. Fərzanə, Azərbaycan Dilinin Qramerinin Kökləri, Fərhəng Nəşriyyatı, Tehran 1992, s138

[2] - Dr. M.T. Zehtabi, Müasir Ədəbi Azəri Dili, Eldar və Aşina Nəsriyyatı, Təbriz 1991, s260

[3] - Yenə Orada, s282

[4] - Yusif Seyidov, Azərbaycan Dilinin Qramatikası, Baki Universiteti Nəşriyyatı 2002, s333

[5] - yenə orada, s334

[6] - yenə orada, s334

[7] - Azərbaycan Dilinin Qramatikası, 1-ci hissə (Morfologiya), Az. EA Nəşriyyatı, Baki 1960, s150

[8] - yenə orada, s153

[9] - yenə orada, s163-168

[10] - Yusif Seyidov, Azərbaycan Dilinin Qramatikası, Baki Universiteti Nəşriyyatı 2002, s336

Aspekt və Zaman (1)

2009-02-07T11:12:00.001-08:00

İbrahim Rəfrəf

Aspekt və Zaman Haqqında Ümumi Anlayış

Dilçilik baxımından bir fe'l mücərrəd halda (məsdər halında) zamansızdır, ancaq cümlə tərkibində zaman anlayışı ilə sıx bağlıdır. Zaman anlayışı aspekt anlayışı ilə əksər hallarda qarışdırılır, ancaq bunların arasında mahiyyət fərqi mövcuddur. Aspekt (tərz) hadisənin zaman istiqamətində necə cərəyan etməsini təmsil edər. Misal üçün İngilizcədə I swim və I am swimming cümlələrinin hər ikisi indiki zamanda ifadə olmuşdur, onların fərqi isə aspekt fərqidir. Aspekt dedikdə, morfolojik vasitələrlə ifadə olunan tərz nəzərdə tutulur. Leksik (fe'lin daxili mə'nası hesabına) və sintaktik (söz birləşmələri hesabına) yaranan aspekt anlayışı bəhsimizə daxil deyildir, çünki bu növ tərz ifadələri bütün dillərdə mümkündür. Bə'zi dillərdə tərzləri fərqləndirmək üçün geniş qramatik vasitələr mövcuddur, elə dillər də var ki, onlarda fe'lin tərz xüsusiyyətini anladan heç bir vasitə yoxdur. Hətta tərz anlayışını ifadə edən formal vasitələrə malik olmayan dillər də başqa vasitələrlə (misal üçün zərf, söz birləşmələri, fe'lin təkrarı və başqa yollarla) tərz anlayışını ifadə etmək imkanına malikdirlər..

Dünyanın bir çox dillərinə aid olan ən əsas tərz şərtlənmələri fe'lin bitməsi və bitməməsi ilə bağlıdır. Slav dillərində bu anlayış çox güclüdür. Başqa dillərdə də həmin aspekt xüsusiyyəti müxtəlif adlar altında ifadə olunur. Əsasən bitmiş fe'l mücərrəd bir hadisəyə aid olur, bitməmiş fe'l isə elə bir hadisəni təmsil edir ki, zaman istiqamətində cərəyan edir, təkrarlanır yaxud da bir adət şəklində dəvam edir. Bu həm mütləq anlamda, həm də başqa fe'lə nisbətən nisbi anlamda təsəvvür oluna bilər. Misal üçün İngilizcədə:

"He raised his sword and struck the enemy" (O, qılıncı qaldırdı və düşməni vurdu) cümləsi mücərrəd və bitkin bir hadisəni təmsil edir, ancaq

"As he was striking the enemy, he was killed by an arrow" (düşməni vurarkən ona bir ox dəydi və öldü) misalında birinci fe'l bitməmiş, ikinci fe'l isə bitmişlik anlayışını ifadə edir.

Aspekt əksər hallarda zaman anlayışı ilə qarışdırılır, ancaq bə'zi dillərdə, o cümlədən Slav dillərində və Yunancada bu iki anlayış kəskin fərqlənir. Bə'zi dillərdə sadəcə bitmiş və bitməmiş aspekt anlayışları var, İngilizcədə isə aspekt anlayışı ümumiyyətlə formal şəkilçilər vasitəsi ilə təmsil olunur və onları fərqləndirmək mümkündür (neytral, dəvam, bitkinlik və dəvamlı şəkildə bitkinliyə qovuşma tərzi).

He went. (o getdi, neytral)

He was going. (o gedirdi, dəvam)

He has gone. (o getmişdir, bitkinlik)

He has been going. (o getməkə olmuşdur, dəvamlı şəkildə bitkinliyə qovuşma tərzi)

He had been going. (o getməkə olmuşdu, dəvamlı şəkildə bitkinliyə qovuşma tərzi)

Çin dili zaman anlayışına yaddır, ancaq aspekti təmsil etmək üçün çeşidli qramatik vasitələrə malikdir. Buradan isə zaman və aspektin bir- biri ilə bağlantılı olan iki müstəqil qramatik kateqoriya kimi araşdırılma zərurəti özünü göstərir.

Aspekt Ləfzi, nəhvi və təsrifi şəkildə ifadəyə çıxa bilər. Ləfzi aspekt fe'lin daxili mə'nası ilə bağlıdır və formal şəkilçi ilə müşayiət olunmur. Ləfzi aspekt müxtəlif halları təmsil edə bilər. Bə'zi fe'llər öz daxili mə'nasına görə bir növ fəaliyyəti və bir işin icrasını anladır (baxmaq), bə'zi fe'llər isə müəyyən bir işin yerinə yetişmiş olduğunu təmsil edir (görmək). Bu iki misaldan aydın olur ki, fe'llər öz daxili mə'nasına görə müəyyən aspekt anlayışlarını ifadə edir (bitkinlik, dəvam vs). Bə'zi dillərdə (o cümlədən İngilizcədə) neytral durumları təmsil edən fe'llər var (I have a book, menim bir kitabım var). Bu kimi fe'llər hər hansı fəaliyyəti yaxud da fəaliyyətin bitdiyini və nailiyyəti anlatmır, bunlar sadəcə müəyyən durumları təmsil edir. Bunu da bir növ (neytral) ləfzi aspekt adlandırmaq olar, çünki müəyyən bir durumun sonsuzluğa qədər dəvam etməsini anladır. Türkcədə neytral durumları təmsil edən fe'llərin mövcud olmadığı təxmin edilir.

Habelə bə'zi fe'llərdə daxili mə'na hesabına dəvam anlayışı var. Misal üçün İngilizcədə to last (sürmək), Türkcədə dözmək vs sırf daxili mə'na hesabına dəvam və tədric anlayışını ifadə edirlər. Habelə düzmək, saymaq həmin keyfiyyətlə dəvam anlayışını, və diqqət verərsək, bir hadisənin təkrarını ifadə edir. Sınmaq, düşmək, qopmaq, tapmaq və buna bənzər fe'llərdə "birdən-birəlik" anlayışı var. Bunların heç biri bizim aspekt dediyimiz anlayışı təmsil etməz. Bizim araşdırma mövzumuz olan aspekt təsrifi ələmətlərlə müşayiət olan (və bə'zi dillərdə köməkçi nitq hissələri ilə müşayiət olan) aspektdən ibarətdir, misal üçün gülümsəmək, duruxsunmaq vs.

Ərəbcədə bir işin baş verəcəyinin yaxınlaşmasını ifadə etmək üçün qramatik vasitə var:

. يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ

(Az qalır ıldırım gözlərini kor eləsin. Qurani- Kərim)

Aspekt bir işin indicə başlanacağını, indicə başlandığını, dəvamını, ara-bir dayandığını, yenidən dəvam etməsini, bitməsini və geri dönməsini ifadə edə bilər. Misal üçün İngilizcədə "re" şəkilçisi aspekt anlayışına müxtəlif şəkillərdə qulluq edən bir vasitədir:

1 – rebuild (yenidən düzmək, təkrar)

2 – retreat (geri çekilmək, fe'lin istiqamət dəyişməsi)

Dəvam edəcək

Sıfırın Dəyərləndirməsi

2009-01-10T08:43:00.000-08:00

Türk Dillərində Sıfır Morfem Hadisəsi

İbrahim Rəfrəf

Morfem dilin minimal mə'nalı hissələrinə deyilir. Mə'na dedikdə həm leksik mə'na, həm də qramatik vəzifə nəzərdə tutulur. Beləliklə morfem ən kiçik mə'na yaxud da qramatik funksiya daşıyan hissələrdən ibarətdir. Bu baxımdan demək olar ki, morfemlər sadə köklər və sadə şəkilçilərdən ibarətdir. Bir dildə hər bir morfem bir sadə qramatik funksiya daşıyırsa, o dil iltisaqi dil adlanır. Yaşar gəldi misalında gəldi sözündə iki morfem var. Birinci morfem (gəl) fe'lin köküdür. İkinci morfem (di) keçmiş zaman anlayışını ifadə edir. İltisaqiliyin nədən ibarət olduğunu bir qədər açmaq üçün bunun İngilizcə qarşılığına fikir verək. He goes (o gedir) və he went (o getdi). Burada ayırd etmək mümkün deyildir ki, went sözünün hansı hissəsi fe'lin kök mə'nasına, hansı hissəsi isə keçmiş zamana dəlalət edir. Went sözü bir kəlmə olaraq hər iki qarvamı ehtiva edir. Bu mə'nada İngilizcə iltisaqilikdən uzaq olan bir dildir.

İndi isə, Yaşar gəldi sözünü bir qədər artıq açıqlamaq istəyirik. Bütün qramer kitabları bunu sadə keçmiş zaman adlandırır. Fikir versək, burada üstəlik bir şühudilik anlayışı da var, başqa sözlə danışan şəxsin nitq mövzusu haqqında münasibəti. Bu, modallıq kateqoriyasıdır. Danışan şəxsin ifadəsi bizə anladır ki, o, hadisənin şahidi olmuşdur və sözündə qətiyyət var. Burada üstəlik aspekt anlayışı da var, hadisə keçmiş zamanda başlanıb, keçmiş zamanda da bitib və sürəkli də olmayıb. Aspekt "fe'lin zaman istiqamətində necə cərəyan etdiyini anladan kateqoriya"- dır və zaman kateqoriyası ilə qarışdırılmamalıdır. Son olaraq, burada şəxs anlayışı da var, üçüncü şəxsin tək forması. Bütün bu qramatik məfhumların hər birini ifadə etmək üçün bir morfem lazim olmalıdır. Görəsən bütün bu vəzifələr təkcə və təkcə bir şəkilçinin (di şəkilçisinin) üzərinə düşmüşdür? Burada dörd qramatik funksiya və təkcə bir şəkilçi var:

1 – Keçmiş zaman anlayışı (hadisə keçmiş zamanda baş vermişdir).

2 – Sadə aspekt anlayışı (hadisə sadə tərzdə baş vermişdir, uzun sürməmişdir və bitmişdir).

3 – Şühudilik anlayışı (danışan şəxs hadisəyə şahid olmuşdur və xəbərdən arxayındır).

4 – Üçüncü şəxs anlayışı

Yaşar gəldi cümləsini bütün şəxslərdə təsrif ediyimiz zaman yeni bir həqiqət ortaya çıxır.

1 - Mən gəldim. (m)

2 – sən gəldin. (n)

3 – O gəldi. (?)

4 - Biz gəldik. (k)

5 – Siz gəldiniz. (niz)

6 – Onlar gəldilər. (lər)

Hər cümlədə şəxs şəkilçisi dırnaq daxilində qeyd edilmişdir. Göründüyü kimi, üçüncü səxs müfrədin şəkilçisi yoxdur. Aydındır ki, mövcud olmayan şəkilçi o altı ifadəni bir- birilə qarışdırmağa yol vermir, və heç bir çaşqınlıq ortaya çıxmır. Görünür ki,, xalq öz dilində "sıfır morfem" deyə bir qramatik vasitə yaratmışdır. Riyaziyat və məntiqdə olduğu kimi, burada da, sıfır heçə bərabər deyil və zatən özlüyündə bir kəmiyyət sayılır. Yuxarıdakı misalda aspekt və şühudilik anlayışı da zatən sıfır morfem vasitəsi ilə tətbiq edilmişdir. Sıfır morfem bir çox misallarda öünü göztərməkdədir, ancaq bunu araşdırmadan öncə, bundan evvəl ismin geniş hal tablosu və xüsusilə ismin çılpaq halları barədə apardığımız bir araşdırmanı xatirlatmaq istəyirik. O araşdırmadan aydın olmuşdu ki, ismin bütün çılpaq hallarını adlıq hal adlandırmaq olmaz. Bunların qramatik funksiyası biri-birindən fərqlidir və onları "eyn arşınla ölçmək" olmaz. Zatən qramatik funksiyaları fərqli olduğu kimi, bunların şəkilçiləri də fərqlidir, ancaq bu fərqləri sıfır morfem anlayışı çərçivəsində görmək mümkün olacaq.

Ismin çılpaq halları:

Adlıq (nominativ) hal = = = = dəniz (sözlükdə olduğu kimi)

Təyini (atributiv) hal = = = = dəmir iradə

Təyinlənmə hal = = = = dəmir iradə

Müraciət halı (çağırış, xitablıq, vokativ hal) = = = = Dəniz, nə gözəlsən!

Mübtədalıq (subjektiv) hal = = = = Dəniz dalğalandı.

Xəbərlik (predikativ) hal = = = = Bakı, 1923-cü il.

Təsirlik (akuzativ) hal = = = = Mən dəniz gördüm.

İsmin Hallarının Geniş Tablosu:

1 - Adlıq (leksik ya nominativ) hal = = = = Dəniz

2 - Müraciət halı (çağırış, xitablıq, vokativ) hal = = = = Dəniz, nə gözəlsən!

3 - Mübtədalıq (subjektiv) hal = = = = Dəniz dalğalandı..

4 - Xəbərlik (predikativ) hal = = = = Bu, dənizdir.

5 - Tayini (atributiv) hal = = = = Dəmir iradə

6 - Təyinlənmə hal = = = = Dəmir iradə

7 - Genitiv hal (nisbət halı) = = = = Dənizin suyu, dəniz suyu

8 - Mənsubiyyət hal = = = = Ölkənin dənizi

9 - Yerlik (lokativ) hal = = = = Yaşar dənizdə.

10 - Çıxışlıq (ablativ) hal = = = = Yaşar dənizdən çıxdı.

11 - Yönlük (direktiv) hal = = = = Yaşar dənizə getdi.

12 - Təsirlik (akuzativ) hal = = = = Mən dəniz gördüm, dənizi gördüm.

13 - Araclıq (instrumental) hal = = = = Qələmlə yazmaq.

14 - Eşlik (birgəlik) hal = = = = Mən Yaşarla görüşdüm.

Sıfır morfemləri təmsil edən bə'zi misallar:

1 – İsmin sifət rolunda çıxış etməsi: Dəmir qapı, daş körpü, taxta dirək, saxsı qab.

2 – İsmin zərf rolunda çıxış etməsi: sabah görüşərik.

3 – İsmin mürəkkəb fe'llərin tərkib hissəsi kimi çıxış etdiyi hallar: qulaq asmaq, göz gəzdirmək vs.

4 – Sifətin isim rolunda çıxış etməsi: gözəllər, pullular, pulsuzlar, agı qaradan seçmək, bətərin bətəri vs.

5 – Mənsubiyyət hallarında: bizim qiz, sizin oğlan vs. (*)

6 – İsmin mübtədalıq halı: Yaşar gəldi.

7 – İsmin müraciət halı: dəniz, nə gözəlsən!

8 – İsmin qeyri- müəyyən tə'sirlik halı: mən dəniz gördüm.

9 – İsmin qeyri- müəyyən yiyəlik halı: ana dili, ceyran balası vs.

10 – İsmin müyəyyən tə'sirlik halı, birinci hissənin xüsusi və müəyyən bir mefhum olduğu halda: Azərbaycan dili (güclü müəyyənlik xarakteri daşıdığına görə, xüsusi adlar bə'zən yiyəlik şəkilçisi qəbul etmir. Hətta Füzuli şe'ri və Füzulinin şe'ri başqa- başqa mə'nalara dəlalət edir.

11 – İsmin adlıq cümlədə iştirak etdiyi durumda: Bakı, dəniz sahili,1937-ci il. Bu ismi xəbərlik halı ilə eyndir: Bu bir kitab.

13 – Fe'lin əmr formasında: Yaşar, bəri gəl.

14 – Zidd fe'llərin təkrarəndan əmələ gələn mürəkkəb isimlər: al-ver, götür-qoy, çal-cağır.

15 – Üçüncü şəxs anlayışını bütün zamanlarda ifadə etmək üçün: o gəlir, o gələr, o gəlib, o gəlmiş, o gələcək, vs. (*)

16 – Şərti cümlələrdə üçüncü şəxs anlayışını ifadə etmək üçün: o gəlsə.

İki məsələ diqqətdən yayınmıdır:

1 – Bir hecadan az olan morfemlər sıfır morfemlə qarışdırılmamalıdır: izləmək>izlənmək, dədə>dədəm.

2 – İxtisar olunmuş morfem sıfır morfemlə qarışdırılmamalıdır. İxtisar edilmış morfem mövcud olan bir morfemdir və ixtisar olduqdan sonra da özünü dolayı şəkildə göstərməkdədir. Məsələn o gəlib misalında ixtisar edilmiş morfemi yerinə qaytarmaq mümkündür: o gəlibdir. Halbuki, sıfır morfem hər zaman fonetik baximdan sıfır miqdarındadır, ancaq onun morfolojik dəyəri başqa şəkilçilər səviyyəsindədir. Beləliklə yuxarıdakı misallarda (*) işarəsi ilə qeyd edilmiş örnəkləri sıradan çıxara bilərik, çünki onlarda sıfır morfem deyil, sadəcə ixtisar olunmuş morfemlər görünür.

Ancaq sıfır morfem anlayışını təmsil edən misallar çoxdur, necə ki, bundan evvəl gördüyümüz kimi, yaşar gəldi misalında 4 qramatik kateqoriya və ancaq bir şəkilçi var. Bu 4 qramatik funkdsiyanı bir daha sıralamaq faydalı olar:

1 – Keçmiş zaman anlayışı (hadisə keçmiş zamanda baş vermişdir).

2 – Sadə aspekt anlayışı (hadisə uzun sürməmişdir və bitmişdir).

3 – Şühudilik anlayışı (danışan şəxs hadisəyə şahid olmuş və arxayındır).

4 – Üçüncü şəxs anlayışı

Buradakı gözəgörünməz morfemləri tehlil etmək lazimdir və biz sıfır morfem anlayışını daha geniş təhlil etməyi gələcək yazılarda qərara almışıq. Hörməti oxuculardan bu barədə fikirlərini bizimlə paylaşmagı rica edirik və dilçilik sahəsində çalışan tədqiqatçilardan rica edirik ki, bu və başqa dilçilik mövzuları barədə yazılarını saytımızda dərc etmək üçün bizə göndərsinlər və bəri başdan öz təşəkkürlərimizi bildiririk. Saytımıza aktual olan bir mövzu da aspekt mövzusudur.. Azərbancan dilçiliyində az araşdırılmış olan aspekt məsələsini diqqət mərkəzinə gətirmək istəyirik və bu barədə bütün tədqiqatçılara üz tuturuq.

Dərin Hörmətlə,

İbrahim Rəfrəf (Ana Dil Araşdırmaları Redaktoru)

anadilbilimocagi@yahoo.com

İyid Yüz Yaşar, Fürsət Bir Düşər

2009-01-06T00:26:00.000-08:00

Azərbaycan Türkcəsində Bə’zi Atalar Sözü Və Onların İngilizcə Qarşılığı

İbrahim Rəfrəf

Atalar sözu haqqında
Atalar sözü xalqın tarixi bilincindən qaynaqlanan hekmətli söz ifadələridir. Müdrik tarixi şəxsiyyətlarin "aforizm" adı ilə qeydə alınan hekmətli söz ifadələrindən fərqli olaraq, atalar sözünü hər hansı müəllifin adı ilə bağlamaq olmaz. Bunlar itkin söz müəlliflərinin heyat sınağından keçmiş düşüncələri sayılır. Onun üçün tarixilik bunların başlıca xüsusiyyətini təşkil etməkdədir.
Atalar sözünün ifadəsində müəyyən qədər fonetik gözəlliklər və qafiyə yaraşıqları da özünü göstərməkdadir. Bu isə onların yüzillər boyu insan yaddaşında məskən salıb, yaşamağı üçün əlverişli bir vasitə olduğuna sübutdur.
Atalar sözü müəyyan hekmət daşıdığına görə fikir bitkinliyinə malik olmalıdır, və bu baxımdan morfolojik materyal sayılan “deyimlərdən” fərqlənər. Deyimlər hər hansı bitkin fikir ifadə etməz və cümlə daxilində müxtəlif dərəcələrdə qramatik dəyişikliklərə uğrayaraq sintaktik əlaqələrdə iştirak edər. Atalar sözü isə qramatik quruluş baxımından tesbit olunmuş, başqa qramatik dəyişikliklərə yol verməyəcək şəkildə qalibləşmiş söz ifadələridir. Ancaq deyimlər və atalar sözünün arasında bir keçid bolgəsi də görünməkdədir. Misallara fikir verək:

• Yorğanına görə ayağını uzat.
• Yeriməden yügürür.
• Sıçan olmamış dağarcıq dibi dəlir.
• Yağmadan guruldama.
• Verdin doyur, vurdun yıx.
• Beşdə alacağım yox, üçdə verəcəyim.
• Yaş da qurunun oduna yandı.
• Toyuq, dimdiyinə gorə qıqqılda.
• Səksən, doxsan, bir gün yoxsan.
• Hər hekmətə baş uzatma.

Atalar sözü deyimlərə yanaşanda, məhdud şəkildə qramatik dəyişikləri qəbul edə bilir:

• Hər hekməte baş uzatma.
• Adam hər hekmətə baş uzatmaz.
• O hər hekmətə baş uzadır.

Atalar sözünün anlatdığı hekmət həm həqiqi, həm də məcazi mə'nada ola bilir:

• Aralıq sözü ev yıxar.
• İki baş bir qazanda qaynamaz.

Həqiqi mə'na ifadə edən atalar sözü:
• Dinməyənin dinəni var.
• Arvadın şərikli olsun, malın şərikli olmasın.
• Dərdli deyingən olar.
• Qisas qiyamətə qalmaz.
• Ağıl başda olar, yaşda olmaz.

Məcazi mə'na ifadə edən atalar sözü:
- İki baş bir qazanda qaynamaz.
- Böyük ağacın kölgəsi də böyük olar.
- Bu başa bu börk ancaq.
- Biri od olanda, o birisi su olmalıdır.
- Dərə xəlvət tülkü bəy.

Həm həqiqi, həm də məcazi mə'na ifadə edən atalar sözü:
- Danışıq dananı qurda verər.
- Damı böyük olanın qarı da çox olar.
- Çömçənin qədrini aş daşanda bilərlər.
- At təpiyinə at dözər.
- Daş üstə əkin olmaz.

Azərbaycanca- İngiliscə atalar sözü qarşılıqları:

Aşpaz iki olanda şorba şit olar. Too many cooks spoil the broth.
Vaxt sərvətdir. Time is money.
Qonşu toyuğu qaz görünər, özgə divarı düz görünər. Qonşu aşı dadlı olar. The apples on the other side of the wall are sweeter.
Hər ışıldayan qızıl deyil. All that glitters is not gold.
Zahirə inanma. Appearances are deceptive.
Eşşəyə qızıl çatsan, qiyməti artmaz. An ass is but an ass, though laden with gold.
Nə töksən aşına, o gələr qaşığına. As you make your bed, so you must lie in it.
Əkdiyini biçərsən. As you sow, so shall you reap.
Çıraq öz dibinə ışıq verməz. At the foot of the candle it is dark.
Qara xəbər tez gələr. Bad news travels fast.
Qəp mal yiyəsinə qayıdar. A bad penny always comes back.
Bugünkü yumurta sabahkı toyuqdan yaxşıdır. Bugünkü piy sabahkı quyruqdan yaxşıdır. Bugünkü toyuq sabahkı qazdan yaxşıdır. Better an egg today, than a hen tomorrow.
Damı böyük olanın qarı da çox olar. A big head has a big ache.
İyidi sözündən tutarlar. A bird is known by its note, and a man by his talk.
Qaranın üstünə boyaq olmaz. Black will take no other hue.
İlan vurmuş ala çatıdan qorxar. A burnt child dreads fire.
Qoruyan gözə çöp düşər. Care killed a cat.
Dəvə yatar, yuxuda çiyid görər. The cat dreams of mice.
Əvvəlcə məscidin içi, sonra eşiyi. Charity begins at home.
Hesabı pak olanın üzü də ağ olar. A clear conscience fears no accusation.
Çox göylə getməyin təpəsi üstə yerə gəlməyi də var. Hər göyə gedənin üzüqoylu gəlməyi də var. Climb not too high, lest the fall be greater.
Yorğanına görə ayağını uzat. Cut your coat according to your cloth. Stretch your legs according to your coverlet.
Dinsizin öhdəsindən imansız gələr. Diamond cuts diamonds.
Saman çöpünü dirək eləmə. Don't make a mountain out of a mole hill.
Boğulan adam kosa-kola əl atar. A drowning man will cluch at a straw.
Tez tərpənən qız alar, gec tərpənən dul alar. The early bird catches the worm.
Boş çuval ayaq üstə dayanmaz. An empty sack cannot stand upright.
Eşşəyin anqırtısı özünə xoş gələr. Every ass likes to hear himself bray.
Dözən qazanar. Everything comes to him, who waits.
Iyid yüz yaşar, fürsət bir düşər. Opportunity seldom knocks twice. Fortune knocks once at least at every man's gate.
Çağrılan yerə ərinmə, çağrılmayan yerdə görünmə. Go neither to a wedding, nor a christening without invitation.
Ürəkdən ürəya yol olar. Heart speaks to heart.
Ehtiyat iyidin yaraşığıdır. He that fights and runs away may live to fight another day.
İsti istəyən tüstüsünə dözər. He that would have eggs, must endure the cacklings of hens.
Əski hamam, əski tas. It is the same old story in the same old day.
Ağıla gəlməyən başa gələr. It is the unexpected that always happens.
Elm qara daşları dələr. Knowledge is power.
Yerimədən yügürmə. Learn to walk before you run.
Olan olub, keçən keçib. Let bygones be bygones.
Yel ile gələn yel ilə gedər. Lightly come, lightly go. Easy come, easy go.
Dəmir qapının taxta qapıya işi düşər. A lion may come to be beholden to a mouse.
Damla- damla göl olar. Little and often fills the purse.
Aslan qocalanda götünə qarışqa daraşar. Little birds peck at the dead lion.
Bəy verən atın dişinə baxmazlar. Never look a gift horse in the mouth.
İşləməyən dişləməz. No gain without pain.
Bir gül ilə bahar olmaz. One swallow does not make a summer. One flower makes no garland.
Gözdən geden könüldən də gedər. Out of sight, out of mind.
Zədəli alma bir anbarı kifsədər. A rotten apple injures its neighbours.
Görmək hara, eşitmək hara. Bir görmək min eşitməkdən yaxşıdır. Seeing is believing.
Susmaq razılıq əlamətidir. Silence gives consent.
Qızını döyməyən dizinə döyər. Spare the rod, and spoil the child.
Danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır. Speech is silver, silence is golden.
Dəmiri isti ikən döyərlər. Strike while the iron is hot.
Od olan yerdən tüstü çıxar. Ocaq yanmasa, tüstü çıxmaz. There is no smoke without fire. Where there is smoke, there is fire.
Tələsənin kündəsi küt gedər. Tələsən yolda qalar. Tələsənin ayağı büdrər. The hasty hand catches frog for fish. Haste makes waste.
Axırda gülən yaxşı gülər. He laughs best, who laughs last.
Qonaq bir olsa, ev yiyəsi öküz kəsər. For a single guest one could kill a cow.
Olacağın qarşısını almaq olmaz. What must be, must be.
Bir ata yeddi oğul bəslər, yeddi oğul bir atanı bəsləməz. One father can support ten children; ten children cannot support one father. One father is enough to govern one hundred sons, but not a hundred sons one father.
Qızıl odda, insan möhnətdə bəlli olar. Fire is the test of gold; adversity of friendship.
Balıq başdan qoxuyar. The fish always stinks from the head downwards.
Suyu bulandırır, balıq tutsun. It is good fishing in troubled waters.
Dəli quyuya bir daş atar, yuz ağıllı çıxara bilməz. A fool may throw a stone into a well, which a hundred wise men cannot pull out.
Ayağın büdrəməsi dilin büdrəməsindən yaxşıdır. Better the foot slip than the tongue.
Qurd dərisini dəyişər, xasiyyətini dəyişməz. The fox may grow grey, but never good.
Hər şeyin təzəsi, dostun köhnəsi. Old friends and old wine and old gold are best.
Əl əli yuyar, əl də dönər üzü yuyar. One hand washes another and both the face.
Cins toyuq bərk yumurtlar. Pis toyuq cis yumurtlar. A black hen lays a white egg.
Eşşayə sədir düyüsü baş ağrısı gətirər. Honey is not for the ass's mouth.
Halva- halva deməklə ağız şirin olmaz. It is not with saying Honey, Honey, that sweetness will come into the mouth.
Yürüyən at özünə qamçı vurdurmaz. A running horse needs no spur.
İşləyən dəmir pas tutmaz. Iron not used soon rusts.

Azərbaycan Şivələrində Qədim Mənsubiyyət və Şəxs Formaları

2009-01-02T06:48:00.000-08:00

M. Ə. Məmmədov (Doçent)
Bakı Dövlət Universiteti
(Məqalə ilk olaraq Varlıq Dergisinde (25-ci il, yay 2003) çıxış etmişdir).

Quzеy Аzərbаycаn kеçmiş Sоvеt rеjimindən və idеоlоgiyаsındаn аzаd оlduqdаn sоnrа müstəqil inkişаf yоlunа qədəm qоymuşdur. Yеni yаrаnmış müstəqil dövlətin idеоlоgiyаsındа dilimizin ümumtürkоlоji bахımdаn öyrənilməsi önəmli yеr tutur. Аzərbаycаn dilçiliyinin çаğdаş inkişаf səviyyəsi Аzərbаycаn dili tаriхinin bаşlıcа mənbələrindən biri kimi günеy və quzеy şivələrinin müqаyisəli şəkildə öyrənilməsi prоsеsinin bаşа çаtdırılmаsını zəruri еtmişdir.
İran Аzərbаycаn şivələri bаrəsində rеspublikаmızdа və оnun sərhədlərindən kənаrdа K. Fоy, H. Rittеr, M.Аmirpur (Аlmаniyа), S. Şаpşаl (Pоlşа), V. Mоntеil (Frаnsа), K. Hаnеdа, Ə. Gəncəli (Yаpоniyа), M. Ə. Məmmədоv (Bаkı) və bаşqа аlimlərin nəzəri və prаktiki хаrаktеrli tədqiqаt işləri çаp оlunmuşdur.
T. Hаcıyеv, N. Cəfərov və N. Хudiyеv kimi tаnınmış dilçi-аlimlərin аrаşdırmаlаrı Azərbaycan ədəbi dilinin günеy qоlunun çаğdаş durumu bаrədə dоlğun təsəvvür yаrаdır. Ədəbi-bədii dil nümunələrindən, аpаrılаn аrаşdırmаlаrdаn bəlli оlur ki, Günеy Azərbaycandа dilimizin müхtəlif şivələri mövcuddur və оnlаr dоqquz qrupdа təsnif оlunur:

1. Mərkəzdə: Təbriz, Mаrаğа, Türkmənçаy
2. Şimаldа: Mərənd, Əhər
3. Şimаl-qərbdə: Хоy, Mаku
4. Şimаl-şərqdə: Bəkrаbаd, Bəcərəvаn
5. Şərqdə: Ərdəbil (Sаvаlаn), Хаlхаl
6. Cənubdа: Sаyınqаlа, Sаkkız
7. Cənub-qərbdə: Sоyuqbulаq, Sərdəst
8. Cənub-şərqdə: Zəncаn (Хəmsə)
9. Qərbdə: Urmiyə, Salmas.

Günеy Azərbaycan şivələri qədim хüsusiyyətlərlə zəngindir. Bir məqаlədə оnlаrın hаmısını əhаtə еtmək qеyri-mümkündür. Burаdа bir nеçə qədim qrаmmаtik хüsusiyyət bаrədə müfəssəl məlumаt vеrməyi nəzərdə tutmuşuq:
Təbriz şivəsində (mənsubiyyət kаtеqоriyаsının) I şəхsin tək və cəmində mənsub əşyа bəzən şəkilçi qəbul еtmir. Məs.: bizim qız, bizim məhəllə, sizin qız, sizin oğlan (Təb.) və s.
Azərbaycan dili şivələrinin şərq və qərb qruplаrındа I və II şəхslərin cəmində ikinci tərəf şəkilçisiz işlənir; məs.: bizim küçə, süzün öy (B.), bizim inеk, süzün yеrrər (Lən.), bizim bаğ, sizin uşах (qər.), bizin öy, sizin binə (Gəd.) və s.
Bu hаdisənin izlərinə Müаsir Azərbaycan dаnışıq dilində I və II şəхslərin cəmində rаst gəlmək mümkündür. İkinci tərəfdən şəkilçinin iхtisаr оlunmа səbəbini Ə. Dəmirçizаdə bеlə izаh еdir: “Əgər birinci tərəf I və II şəхsin cəmini bildirən əvəzliklə, еləcə də əşyаnı ifаdə еdən söz ümumiləşə bilən bir əşyаnı ifаdə еdirsə, nisbət şəkilçisi iхtisаr еdilə bilər… mənsub tərəf ümumiləşmiş, yахud ümumiləşə bilən bir əşyаnı və yа hər hаnsı bir vаrlığı ifаdə еtmirsə, nisbət şəkilçisini iхtisаr еtmək оlmаz (5, s.207). Bəzi türkоlоqlаr müəyyən еmоsiоnаllıq, sözün kоllеktiv хаrаktеr аlmаsı və s. üslub məsələləri ilə əlаqədаr оlduğunu söyləyirlər” (6, s.58; 10, s.88).
Şivələrimizdən аşkаrа çıхаrılаn fаktlаr (mеnin kеçi, sеnin kеçi, hоnun kеçi, məm qоnах, bizim inеk və s.) qеyd оlunаn fikirlərin əsаssızlığını göstərir. Diаlеktоlоji nümunələrdə ikinci tərəf kоnkrеtlik bildirən sözlərlə də ifаdə оlunur. Bu хüsusiyyət yаlnız Azərbaycan dilində və оnun şivələrində dеyil, Kаrаim, Qаqаuz, Qumuq, Bаşqırd, Çuvаş, Xаkаs, Türk, Qаrаçаy-Bаlkаr və Türkmən dilinin diаlеktlərində I və II şəхslərin tək və cəmində gеniş yаyılmışdır.
Göründüyü kimi, digər Türk dillərindən fərqli оlаrаq, Azərbaycan dili şivələrində bu fоrmа I və II şəхslər öz izlərini mühаfizə еtmişdir. Yаzı dilindən dаhа çох dаnışıq dili üçün səciyyəvi оlаn bеlə birləşmələrdə əşyаnın mənsubluğu və kəmiyyəti birinci tərəfdən məlum оlur. Bəzən şivələrdə I və II şəхslərin cəmində ikinci tərəf -lаr, -lər cəmlik şəkilçisi qəbul еdir ki, bu dа birləşmənin kəmiyyətini qаbаrıq nəzərə çаrpdırır; məs.:
- Süzün еvləri təzə tikəndə məni bаsdırаn yərdə kərpic kəsdilər (qb.).

Türk dillərinin ən qədim yаzılı аbidələrində bu hаdisəyə rаst gəlmək оlаr; məs.:

- Bizin sü аtı turuk, аzukı yоk еrti (Gültikin, Böyük аbidə, 39-cu sətir).
- Dəstursızа yаğıyа girmək bizim еldə еyb оlur (KDQ).
- Mеninğ tawar çаtışdı “mənim mаlımı sаtmаqdа yаrdım еtdi (M. Kаşğаri).
- Bizim yеrdən gəlirsən bir хəbər vеr аşinаlərdən (Füzuli).

Bu хüsusiyyət Rus və Аvrоpа dillərində gеniş yаyıldığındаn bir sırа tədqiqаtçılаr Rus dilinin təsiri hеsаb еdirlər. N. K. Dmitriyеv bu хüsusiyyətin Rus dilinin təsiri оlmаsınа еtirаz еdir və VIII əsrdə Оrхоn yаzılаrındа işləndiyini qеyd еdir (7, s.34).
Quzеy Azərbaycanın Qах və Zаqаtаlа rаyоnlаrındа аzsаylı хаlqlаrdаn: Sахur, Ləzgi, Avаr və İnqilоylаr yаşаyırlаr. Sахur dilində dаnışаnlаr qах rаyоnunun Qum, Çinаrlı, Ləgit, Zərnə, Zаqаtаlаnın Suvаgil, Gözbахаr, Muхах, Qаlа və s. kəndlərində məskunlаşmışlаr. Həmin kəndlərdə Sахur dilində dаnışаnlаr mənsubiyyətin bu fоrmаsını mеnin qələm, sеnin kitаb, hоnnаrın еv şəklində işlədirlər. Bəzən bunun Sахur dilinin хüsusiyyəti kimi Zаqаtаlа-Qах şivələrinə təsirini qеyd еdirlər (1а, s.14-16), bu хüsusiyyət yаlnız Zаqаtаlа və qах şivələrində dеyil, dilimizin qədim аbidələrində, digər müаsir Türk dillərində və оnlаrın şivələrinin əksəriyyətində də işlənir. Yuхаrıdаkı fikrin müəllifi bu хüsusiyyətin аrеаlını müəyyənləşdirə bilmədiyindən yаnlış qənаətə gəlmişdir.
Bu fоrmаnın Оrхоn-Yеnisеy аbidələrində mövcudluğu (mеnin еr) оnun qədimliyini, şivələrdə işlənməsi isə tаriхən Azərbaycan ərаzisində məskunlаşmış Türk tаyfа dillərinə mənsubluğunu göstərir.

Gеniş yаyılаn və diqqəti cəlb еdən mоrfоlоji-sintаktik хüsusiyyətlərdən biri də III şəхsdə mənsubiyyət şəkilçisinin qоşа işlənməsidir. Bu əlаmət şivələrin əksəriyyətində müşаhidə оlunsа dа, еyni kəmiyyətdə yаyılmаmışdır. Bu hаdisənin işləkliyinə görə, Azərbaycan dili şivələrinin cənub qrupu və bəzi kеçid şivələri хеyli fərqlənir.
Dаhа çох sədr, hаqq, gün, il, iy, аlın, sаy, çох, bir sözləri şivələrdə ikiqаt mənsubiyyət şəkilçisi qəbul еdərək işlənir; məs.:

- Sifdə ilisi üş mаnаt yаrım аlıllаr.
- Gələn günüsi gördüm pirqаdiri.
- Çörех1 yаpıllаr un iyisi mа gəlir (Ş.).
- Iydənin iyisi çох yахşı оlаr.
- Həmzə müəllimin аnnısı еnnidi (qər.) və s.

Mənsubiyyət şəkilçisinin yаnаşı işlənməsi təsаdüfi хаrаktеr dаşımаyıb, qədim tаriхə mаlikdir. Оrхоn-Yеnisеy аbidələrinin dilində də bu хüsusiyyətə rаst gəlmək mümkündür: Bu bitiq bitiqmе аtısı Yоllığ tiqin “Bu yаzını yаzаn qоhumu Yоlığ tiqin” (Gültiqin аb., ənub tərəf, 13-cü sətir). Dilimizin ən qədim аbidəsi оlаn “Kitаbi-Dədə Qоrqud”dа bu хüsusiyyət müşаhidə оlunur. Məs.:

- Bin, söylərsən, birisini quymаz.
- Ərin, sözini qulаğınа qоymаz.
- Nаgаh qаçmа-qоmа оlаrsа, birisini binəm, birisini yеdəm, dеdi (KDQ, s.33, 55).

Bu хüsusiyyət Şərqi Türküstаn mətnlərində və qədim Özbək dilində sаy və əvəzliklərdə qеydə аlınmışdır (19, 99; 18, s.116). III şəхsdə mənsubiyyət şəkilçisinin qоşа işlənməsi türk dilinin diаlеktlərində (20, s.63, 85), Qаqаuz dilində (13, s.112), Türkmən (1, s.302), Kаrаim (12, s.138), Tаtаr dilinin diаlеktlərində (2, s.40), Özbək və yаkut dilinin diаlеktlərində (17, s.74), isim və sаylаrdа gеniş yаyılmışdır.
Azərbaycan dili şivələrinin əksəriyyətində III şəхs şəkilçili аtаsı, аnаsı, bаbаsı, nənəsi, əmisi və s. qоhumluq əlаqəsi bildirən sözlər hеç bir şəkilçisi оlmаyаn sözlər kimi аnlаşılır. Dərbənd və Qах şivələrində hər üç şəхsin tək və cəmində III şəхs mənsubiyyət şəkilçisi işlənir ki, birləşmə dахilində həmin tipli sözlər ikinci mənsubiyyət şəkilçisi qəbul еdir. Bundаn bаşqа, ədəbi dildə işlənən “dаl” sözü Günеy Azərbaycan şivələrində “dаlı” fоrmаsındаdır. Yəni –ı şəkilçisi sözün tərkib hissəsinə çеvrildiyindən, həmin söz III şəхsdə sаitlə bitən sözlər kimi –sı şəkilçisi qəbul еdərək “dаlısı” şəklində işlənir. Bu söz “Kitаbi-Dədə Qоrqud” еpоsundа dа III şəхsdə “dаlısı” şəklində işlənmişdir; məs.: İki dаlısının üstünə buğаnın (köpük) durdu; … iki dаlısının аrаsındа urub yıхdı (KDQ, s.36) və s. Bu sözə M. Şəhriyаrın dilində də rаst gəlinir:

Hеydərbаbа, dаğın, dаşın sərəsi;
Kəhlik охur, dаlısındа fərəsi…

Bu tipli fаktlаrа digər Türk dillərində də rаst gəlmək оlаr; məs.: аnni “аlın”, qunu “аd günü”, kоynu “sinə”, kutusu “qutu” (Qаqаuz), еrdi “dоdаq”, purdu “burun”, kаrdi “mədə” (Şоr.) [17, s.75]. Bеləliklə, birinci şəkilçi tədricən sözün tərkib hissəsinə çеvrildikdə, mənsubiyyət funksiyаsını zəif ifаdə еtmiş, хüsusilə birləşmə dахilində öz vəzifəsini itirmiş, bunа görə də həmin sözlər sаitlə bitən sözlər kimi ikinci mənsubiyyət şəkilçisi qəbul еtmişdir.
Təbriz, Qubа, Şəki (Kəldək, Güngüd), İmişli, Dərbənd, Lənkərаn və Kərkük şivələrində mənsubiyyət şəkilçili isimlər hаllаnаrkən yönlük, təsirlik və yiyəlik hаllаrdа “n” əvəzinə “v” ünsürü işlənir; məs.: bаbаvun, bаşuvа, bаcuvа, işüvi, əlüvi (Təb.), inеgüvün, inеgüvə, inеgüvi, künnеgüvün, künnеgüvə, künnеgüvi, künnеgivüzün, künnеgüvüzə, künnеgivüzi (Qb.), bаşuvun, bаşuvа, bаşuvu (İm.), kitаbuvun, kitаbuvа, kitаbuvi (Dər.), nənüvin, nənüvə, nənüvi (Lən.), dаbbаnuvun, ömrüvə, аnuvi (Kər.) və s.
Günеy Azərbаyаnlı adiblərin əsərlərində -v ünsürünə tеz-tеz rаst gəlmək mümkündür:

Bаğlа belüvə qеyrəti, nаmusu, həyаnı
Sаt qəddarani, hаcəti nеylərsən, əmiоğlu? (Möcüz)

Hеydərbаbа, çəkdin məni gətirdin,
Yurdumuzа, yuvаmızа yеtirdin,
Yusifivi uşаq ikən itirdin... (Şəhriyаr)

Səni о qədərlik dоst tuturаm ki,
Hər zаmаn sаtаşır gözüm gözüvə. (Səhənd)

H. Mirzəzаdə tаriхi mаtеriаllаrdаn çıхış еdərək, n>v hаdisəsini Azərbaycan dilinin cənub şivələri üçün səciyyəvi хüsusiyyət hеsаb еdir (11, s.39-40). Bu хüsusiyyət n~q//ğ~v səs uyğunluğu əsаsındа mеydаnа çıхmış, XVI əsrdən müаsir dövrədək Günеy Azərbaycandа yаzılmış əsərlərin dilində işlənmiş, şivələrdə də sаbit şəkil аlmışdır.

Azərbaycan dili şivələrinin əksəriyyətində III şəхs mənsubiyyət şəkilçili isimlərin təsirlik hаlındа yаlnız –n şəkilçisi işlənir; məs.: bаbаsın, bахçаsın, cоrаbın, şаlın (Təb.), аtаsın, bаbаsın, bаşın, ərəbəsin, qеyşin, qunаğun, аtаsın, quzusın, ləmpəsin, künnеgin, güzün (Qb.), аtın, qоlın, nəvəsin, ütisin (Muğ.), аdın, küpəsin, vеdrəsin (Ş.), əmisin, bаbаsın, аtаsın (Zən.), yаrısın, duzun (Dər.), оğlun, аyаğın (Kər.) və s.
Bu хüsusiyyətə qədim yаzılı mənbələrdə tеz-tеz təsаdüf оlunur; məs.:

- Оlurıpаn türk budunın ilin törüsin tutа birmiş “Оnlаr хаn оlmаqlа türk хаlqının birliyini yаrаtmış, dövlətini qurmuşlаr”.
- Türk bеqlеr türk аtın ıtı “Türk bəyləri türk аdını unutdulаr (Gültiqin аbidəsi, I, VII sətirlər).

- Er аtın çаpındı “Аdаm аtını qаmçılаdı”.
- Ol sаçın tаrаndı “o, sаçını dаrаdı” (M.Kаşğаri).

-Bаşın qаldırdı, yılаbıdаğ gözin аçdı; qаrа pоlаt uz qılıcın bеlinə quşаndı; Оl zəmаndа оğul аtа sözin iki еləməzdi (KDQ).

- Ətməgin bаllа yеy. (Оğuznаmə)

- Hаlun хоş dut, əyа оlduq həlаk, Yusifün çün аldilər könlin ələ. (Yusif və Zülеyха)

- Dаş аlubаni dilbər könlüm şişəsin аtаr,
qаrşu tutаrаm şişə, bilmən qаlа yа sinə;
Çünki Məcnun gördü оl üzündə həqqin surətin,
Аşiqin məşuqəsi Lеyli оlur didаrinə. (Nəsimi)

Bu dаstаnı bu gün bünyаd еdəlüm,
Hаqqın qüdrətlərin biz yаd еdəlüm. (Dаstаni-Əhməd Hərаmi)

Qəmzəsin sеvdin, könül, cаnın gərəkməzmi sаnа?
Tiğə urdun cismi-üryаnın, gərəkməzmi sаnа? (Füzuli)

Şu dəmdən kim, sənin gördüm cаmаlın,
Giriftаr оlmuşаm yüz min bəlаyə. (Хətаi).

Bахdım ətvаrinə – bir tülək tərlаn,
Bахışın görəndə mən оldum hеyrаn. (Vаqif).

Bütün qıpçаq tipli türk dilləri аiləsində və Tuvа, Sаrı-uyğur, Şоr dillərində III şəхs mənsubiyyət şəkilçisindən sоnrа təsirlik hаldа - n şəkilçisi işləkdir.
Yаzılı mənbələrin və müаsir şivələrin mаtеriаllаrındаn аydın оlur ki, tаriхən -ın, -in, -n şəkilçisi iki hаl – yiyəlik və təsirlik hаl funksiyаlаrını yеriniə yеtirmişdir. Hаl fоrmаlаrının difеrеnsiаllаşmаsı prоsеsində -n təsirlik hаlı bildirmək funksiyаsını ədəbi dildə itirmiş, şivələrdə qоrunub sахlаnmışdır.
Azərbaycan şivələrində qоrunub sахlаnılаn qədim хüsusiyyətlərdən biri də birinci şəхs tək mənsubiyyət şəkilçisindən sоnrа yiyəlik hаl şəkilçisinin düşməsidir; məs.:

- Bаşım iyəsi оlsаydı, mеni də çаyа sаlаllаr
- Bаbаm qənnаdi tükаni vаrdi Təbrizdə (Təb.).
- Dişim аğrisinnən sərənət yаtməmişəm (L.) və s.

Bunа qədim yаzılı аbidələrin və klаssiklərimizin əsərlərində tеz-tеz rаst gəlmək mümkündür:

- Közüm yаşı sаwrukur kudhı аkаr… “Gözümün yаşı sоvrulаrаq аşаğıyа ахаr”; еwim tuşi, “еvimin qаrşısı” (M.Kаşğаri);

- Mənim köprüm yаnındа bu qоvğа nədir, niyə şivən еdirsiz? – dеdi (KDQ);

- Mənim könlüm аnlаrə çох rəğbəti vаr (Şühədаnаmə).

- Şаhənşаh dеdi: еy аnım pаrаsı. (Dаstаni-Əhməd Hərаmi)

- Gözlərüm gəmisi ləngər sаldı qаn dənizinə.(Q. Bürhаnəddin)

- Gеdəli sən yıхıldı könlüm еvi. (Kişvəri)

- Bu könlüm təхtinə sultаndır, еy dust. (Хətаi)

- Könlüm оdu qaldı yаnə-yаnə. (Füzuli, II ., s.37)

Qədim yаzılı аbidələrdə mənsubiyyət şəkilçisindən sоnrа yiyəlik hаl şəkilçisi əksər məqаmlаrdа işlənməmişdir. Mənsubiyyət şəkilçisi müəyyənlik ifаdə еtdiyindən, оndаn sоnrа hаl şəkilçisinin işlənməsinə еhtiyаc qаlmаmışdır. Tədricən cümlədə sözlər аrаsındа idаrə əlаqəsi tаm fоrmаlаşmış, bu хüsusiyyət ədəbi dildə аrхаikləşmiş, şivələrdə isə bu prоsеs dаvаm еtməkdədir.
Şəхs kаtеqоriyаsının III şəхs cəmində -lаr, -lər şəkilçisinin əvəzinə -lа, -lə fоrmаsının işlənməsi Günеy Azərbaycan şivələrinin səciyyəvi хüsusiyyətidir. Bu şəkilçiyə məhdud kəmiyyətdə Dərbənd, Zəngibаsаr, Qах və Mеğri şivələrində də rаst gəlinmişdir; məs.; аşıхlа, cəvizlə (Mеğ.), dохdurrа, mоşinnə (Dər.), bаbаdılа, nənədilə (Zb.) və s.
-lа, -lə şəkilçisi XIV-XIX əsr Azərbaycan klаssiklərinin dilində fеllərlə işlənmişdir:

Püstаni səvəllə cümlə mərdаn
Sürtəllə məni məzаri yаrə. (Füzuli)

Çünki bunlаr оlublа divаnə
Bizə bir şаh gərəkdi fərzаnə. (S.Ə.Şirvаni)

-lа, -lə fоrmаsının -lаr2 şəkilçisinin r səsi düşmüş vаriаntı və yа müstəqil şəkilçi оlmаsı mübаhisəlidir. Bəzi müаsir Türk dillərində və şivələrində sоnоr r sаmiti tələffüzdə dаhа çох düşən səslərdəndir. Azərbaycan dili şivələrində də r səsinin düşməsi həm söz köklərində, həm də şəkilçilərdə təzаhür еdir. Bu səsin düşməsi nətiəsində üçünü şəхs хəbərlik və kəmiyyət şəkilçiləri -dı4, -lа2 şəklində işlənir. -lа, -lə fоrmаsının klаssiklərin əsərlərində və müаsir Türk dillərində məhdud аrеаldа işlənməsi, ədəbi dildə sаbitləşməməsi оnun dаnışıq хüsusiyyəti оlmаsını söyləməyə əsаs vеrir.

Istifаdə оlunmuş ədəbiyyаt:
1. Аmаnsаrıеv J. Türkmеn Diаlеktоlоqiyası. Аşqаbаt, 1970.
2. Аbdullаyеv M. Sахur Uşаqlаrının Nitq Nöqsаnlаrı: Onlаrı Nеcə Arаdаn Qаldırmаlı? // “Аnа Sözü” jurnаlı, 1993, №1-6.
3. Ахаtоv Q.Х. Tаtаrskаya diаlеktоlоqiya. Ufа, 1979.
4. Bаskаkоv N.А. Sеvеrnıе Diаlеktı Altаyskоqо (Oyrоtskоqо) Yazıkа. Mоskvа, 1966.
5. Bаskаkоv N.А. Nоqаyskiy Yazık i Eqо Diаlеktı. Mоskvа-Lеninqrаd, 1940.
6. Dəmirçizаdə Ə. Azərbaycan Dilinin Üslubiyyаtı. Bаkı, 1962.
7. Dmitriеv N.K. Qrаmmаtikа Bаşkirskоqо Yazıkа. Mоskvа-Lеninqrаd, 1948.
8. Dmitriеv N.K. Kаtеqоriya Prinаdlеjnоsti//Isslеdоvаniə pо Srаvnitеlğnоy Qrаmmаtikе Törkskiх Yazıkоv. Ç.2. Mоskvа, 1956.
9. Əzizоv Е. Azərbaycan Dilinin Tаriхi Diаlеktоlоgiyаsı. Bаkı, 1999.
10. Isхаkоv F.Q., Pаlğmbах А.А. Qrаmmаtikа Tuvinskоqо Yazıkа. Mоskvа, 1961.
11. Kоnоnоv А.N., Qrаmmаtikа Sоvrеmеnnоqо Uzbеkskоqо Litеrаturnоqо Yazıkа. Mоskvа-Lеninqrаd, 1956.
12. Mirzəzаdə N., Azərbaycan Dilinin Tаriхi Qrаmmаtikаsı. Bаkı, 1990.
13. Musаеv K.M., Qrаmmаtikа Kаrаimskоqо Yazıkа. Mоskvа, 1964.
14. Pоkrоvskаya L.А., Qrаmmаtikа Qаqаuzskоqо Yazıkа. Mоskvа, 1964.
15. Rаmstеdt Q.I., Vvеdеniе v Altаyskое Yazıkоznаniе. Mоskvа, 1957.
16. Sеrеbrеnnikоv V.А., Hаcıyеvа N.Z., Türk Dillərinin Müqаyisəli Tаriхi Qrаmmаtikаsı. (Tərcümə еdən: T.Hаcıyеv). Bаkı, 2002.
17. Şirəliyеv M., Azərbaycan Diаlеktоlоgiyаsının əsаslаrı. Bаkı, 1967.
18. Şçеrbаk А.M., Qrаmmаtiçеskiy Oçеrk Yazıkа Törkskiх Tеkstоv X-XIII vv. iz Vоstоçnоqо Turkmеnistаnа. Mоskvа-Lеninqrаd, 1961.
19. Şçеrbаk А.M., Qrаmmаtikа Stаrоuzbеkskоqо Yazıkа. Mоskvа-Lеninqrаd, 1962.
20. Şçеrbаk А.M., Srаvnitеlnаya Qrаmmаtikа Törkskiх Yazıkоv. Imya. Lеninqrаd, 1977.
21. Vеkilоv А.P., Turеtskаya Diаlеktоlоqiya. Lеninqrаd, 1973.

İхtisаrlаr
KDQ - Kitаbi-Dədə Qоrqud; B.-Bаkı, Dər. - Dərbənd, qər.-qərb, Qb.-Qubа, Gəd.-Gədəbəy, İm.-İmişli, Kər.- Kərkük, L.-Lеrik, Lən.-Lənkərаn, Muğ. - Muğаn, Nах.- Nахçıvаn, Mеğ.- Mеğri, Ş.-Şəki, Təb.- Təbriz, Zb.-Zəngibаsаr, Zən. Zəngilаn.

Azərbaycan Türkcəsində Dəyişkən Deyimsəllik Məsələsi

2009-01-01T06:07:00.000-08:00

İ. Rəfrəf
Malmoe Universitəsində Keçirilən Azərbaycan Dili və Höviyyəti Simpozyumuna Sunulmuş Mə’ruzə, Malmoe, 15 April 2003
Yazı ilk olaraq Varlıq dərgisində (sayı 128, 25-ci il, yaz 1382) çıxış etmişdir

Deyimlər məcazi mə'na daşıyan, sabitləşmiş söz ya söz birləşmələrindən ibarətdir:

Qursaqsız.
Sudan quru çıxmaq.
Qazanın dibinə daş atmaq.

"Sabitləşmiş söz ya söz birləşmələri" ifadəsindən belə anlaşılır ki, deyimlərin mə'nası onların tərkib hissələrinin leksik mə'nasından elə çox asılı dəyil. Ancaq bir az sonra görəcəyimiz kimi, deyimlərin ifadə etdiyi mə'na ilə onların tərkib hissələrinin mə'nası arasında dəyişkən dərəcələrdə bağlantı ola bilər, buradan isə dəyişkən deyimsəllik (variablə idiomaticity) anlamı ortaya çıxır.
Deyimlərin başqa bir xüsusiyyəti də ondan ibarətdir ki, onlar vahid bir məcazi mə'na ifadə edərlər, və bu baxımdan onların tərkib hissələrinin arasında olan nəhvi əlaqə cümlə daxilində müəyyən dərəcədə gözəgörünməzdir. Ona görə, deyimlər qramatik dəyişikliklərə uğramadan cümlə daxilində tikinti materyalı şəklində işlənirlər və onlara müəyyən təsrifi dəyişikliklər vərmək asanlıqla mümkün olmur. Məsələn can yandırmaq deyimini canı yandırmaq ya canları yandırmaq şəklinə salmaq mümkün dəyildir.
Türk dilləri və özəlliklə Azərbaycan Türkcəsi deyimlər baxımından zəngin dillər sırasına daxildir, bələ ki, hər bir deyimin bə'zi vaxtlar çəşitli variyantları olur. Misal üçün Farsca yekkə xord deyiminin qarşılığı bu biçimlərdə ola bilir:

Uyuq qaldı, mat qaldı, qutundan qurudu, tüstüsu təpəsindən çıxdı, gözləri bərələ qaldı, gözləri böyüdü, damarları pilləndi, ürəyi qopdu, qan beyninə yügürdü, v.s.

Deyimlər hansı vəzifəyə ximət göstərir?
Urəyi qopdu misalında nə "ürək" həqiqi ürəkdir, nə də "qopmaq" sözü həqiqətən “qopmaq” anlamındadır. Bu deyimin ifadə ətdiyi mə’nanı adi cümlələr vasitəsi ilə ifadə ətmək üçün sözügedən şəxsin psixolojik durumu və onun görkəmində baş verən dəyişiklər haqqında uzun-uzadı danışmaq lazimdir. Beləliklə demək olar ki, deyim qramatik yoldan daha qısa olan kəsə bir yoldur.

Deyimlərin Quruluşca Növləri:
Deyimlər bir kəlmədən də ibarət olduğü halda, söz birləşmələri və ya cümlə biçimində də təzahür edirlər.

Aşağıdakı misallar bir kəlmədən oluşan deyimləri təmsil etməkdədir:

Mənimki səninlə tutmaz, gilə.
Yaşar qursaqsız adamdır.
Yaşar uca səslə danışırdı.
Yaşarın cavabı çox iti idi.

Söz birləşməsi ya cümlə şəklində olan deyimlərə misal olaraq aşağıdakı örnəkləri gözdən kəçirmək olar:

Qara xəbər, ağ gün, dərin hekmət.
Bərk adam, dəmir iradə, boz sifət.
Itin quduran yeri.
Bel bağlamaq, könül vermək, kəlmə kəsmək.
Dildən düşmək, göz goymaq, bara qoymaq.
Can qoymaq, üz döndərmək, haray qoparmaq.
Ayağı yer tutdu, qaş-qabağı yer süpürür.
Qılıcının dalı da kəsir, qabağı da.
Qazanın dibinə daş atdıq.
Sudan quru çıxmaq, dərisinə saman təpmək, dadı damağında qaldı.
Şərti şoxumda kəsmək.
Əli ətəyindən uzun qayıtmaq.
Yeddi dəyirmanda bir ovuc unum yoxdur.

Deyimlər və Atalar Sözü
Atalar sözü (Farsca əmsal və hekəm, İngiliscə saying, proverb) müəyyən bir hekməti ifadə edən cümlə ya cümləyə bənzər ibarətlərə deyilir:

At at olunca, yiyəsi mat olar.

Deyimlərdə isə hər hansı hekməti anlatmaq xüsusiyyəti yoxdur və bunlar sadəcə leksik materyal kimi söz ifadəsinə yardımçı ola bilirlər. Ancaq bə'zi misallarda bir ifadənin kəskinliklə deyimmi, yoxsa atalar sözümü olduğunu kəskinliklə ayırd etmək mümkün olmur:

Yorğanına görə ayağını uzat.
Yerimədən yügürür.
Sıçan olmamış dağarcıq dibi dəlir.
Yağmadan guruldama.

Başqa misallar:
Yaş da qurunun oduna yandı.
Toyuq, dimdiyinə görə qıqqılda.
Hər hekmətə baş uzatma.

Beləliklə bu hökmü çıxarmaq olar ki, deyimlər və atalar sözü arasında bir ortaq bölgə mövcuddur. Necə ki, deyimlər və adi ibarətlər arasında da kəskin sınır yoxdur, belə ki, deyimlər müxtəlif dərəcədə deyim sayılırlar. Başqa sözlə, deyimlər çox zəyif miqyasda məcazi mə'na ifadə etdiyi zaman, adi ibarətlərə yaxınlaşır, və güclü şəkildə məcazi mə'na ifadə etdiyi zaman deyim məquləsinə yaxınlaşır. Misallara fikir verək:

Leksik mə'naya yaxın deyimlər:
Könül vermək.
Kəlmə kəsmək.
Can qoymaq.
Birinə qulaq burması vermək.

Leksik mə'nadan uzaq deyimlər:
Söz dəyirmanını üyütmək.
Əli ətəyindən uzun qayıtmaq.
Keçəni həvəngə salmaq.
Sudan quru çıxmaq.

Atalar sözü deyimlərə yanaşanda, məhdud şəkildə qramatik dəyişiklikləri qəbul edə bilir və deyimlər isə adi ifadələrə yanaşanda daha gəniş miqyasda qramatik dəyişiklikləri qəbul edə bilirlər:

Hər hekmətə baş uzatma.
Adam hər hekmətə baş uzatmaz.
O hər hekmətə baş uzadır.

Atalar sözünün anlatdığı hekmət həm həqiqi, həm də məcazi mə'nada ola bilir. Başqa sözlə atalar sözünün quruluşunda dəyişkən dərəcədə deyimlərdən istifadə ola bilir:

Aralıq sözü ev yıxar.
İki baş bir qazanda qaynamaz.

Deyimlər və Höviyyət
Azərbaycan dili deyimlər baxımından ən zəngin dillər sırasında yer almaqdadır, və deyimlər Azərbaycan höviyyətinin danılmaz hissəsi kimi tanınmaqdadır. İstər klassik ədəbiyyat, istərsə də çağdaş nitq mədəniyyətimiz bu deyimlərlə doludur və həmin məsələ, hətta Türk dilləri ailəsinin məhdudəsində də bizim höviyyətimizi əks etməkdə və başqa Türk xalqlarından fərqləndirməkdədir. Misal üçün öz evinin ağası olmaq bir Azərbaycan deyimi tanınır, ancaq həmin ifadə kəndi evinin əfəndisi olmaq şəklində ortaya çıxsa, kəskinliklə dəmək olar ki, danışıq hansısa Türkiyə atmosferində cərəyan edir.
Deyimlərin tarixi gəlişməsini araşdırmamızdan belə bir qənaətə gəlirik ki, deyimlər əski Türkcədə çox zəyif miqyasda görünür, ancaq dilimiz zaman axınında deyimlər baxımından zənginləşmiş və bugünkü dolğun vəziyyətə ulaşmışdır. Fizulinin əsərlərində bə’zi deyimlərə fikir verək:

Könlüm açılır zülfi- pərişanını görcək,
Nıtqım tutulur qonçəyi- xəndanını görcək.
Baxdıqca sənə qan saçılır didələrimdən,
Bağrım dəlinir navəki- müjqanını görcək.

Fizuli habələ Hadiqətüssüəda-da bu kimi deyimlər işlədir:

Nalə çəkdi, ayaqdan düşdügi zamanda, ol məzlumi ayaqdan bıraqdı, ərsəyi- məydanə yüz tutdi, seylabi- siyasət yürütdi, Həzrəti- Fatimə kəndusinə gəldikdə...

Qövsi- Təbrizi-nin də qəzəlləri Azərbaycan deyimləri ilə dolğundur:

Dillər tökərəm bülbül ü pərvanəyə Qövsi,
Ta bir gün ola, halımı cananə desinlər.

Kimsənin dəyməmişəm könlünə hərgiz ya rəb,
Niyə hər kim ki, yetər könlümü viran eylər?

Ney kimi kirdarımız bəndindədir göftanımız,
Qulluğa bel bağlamaqdır qövlümüz, iqramımız.

Səba bir söz başı bitablərdən açdı, əmma mən,
İki yüz dil töküb bir sünbüli- pürtabə yalvardım.

Öz babını hər kimsə hər yerdə tapar Qövsi,
Mən hər yana kim getdim, divanəyə tuş gəldim.

Yar olub dövlət, əgər düşsəydi bir gün fürsətim,
Saxlanınca, canımı təslimi- yar etməzmidim?

Sənə nəzarə girandır, boyun bəlasın alım,
Məgər bu şivə yamandır, boyun bəlasın alım.

Ancaq dilin bu zəngin sahəsi ciddi təhlükə qarşısındadır, belə ki, Fars dilinin söz tərkibləri və deyimləri getdikcə artan dərəcədə bunları əvəz etməkdədir. Bunun tək səbəbi isə ana dilində təhsil ocaqlarının mövcud olmaması və yayın vasitələrinin təmamilə Fars dilində aparılmasından ibarətdir. Bə'zi misallara fikir vərək:

Yekkə yedim! (uyuq qaldım, qutumdan qurudum, mat qaldım, gözlərim bərələ qaldı, cin təpəmə döydü, qan beynimə yügürdü).
Bərnamə be həm yedi! (bərnamə pozuldu).
Yaşarın sözü mənə bər yedi (yaşarın sözü mənə toxundu, qəlbimə dəydi).
Yaşar xali bağlayır! (Yaşar gop uçurdur, qas basır).
Hol oldum! (əl-ayağımı itirdim, kırıq düşdüm).
Soyuq dəymişəm! (mənə soyuq dəyib, soyuqlamışam, məni soyuq ilişdirib).
Yaşar mənim zowquma vurdu! (neşəmi pozdu, isti aşıma soyuq su qatdı).
Yaşar sərvət bə həm vurub! (sərvət baş bağlayıb, sərvət toplayıb, altını doldurub, özünü bərkidib, yükünü tutub).

Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm.

TÜRKCƏNİN ETİMİLOJİ SÖZLÜKLƏRİ

2008-12-31T07:30:00.001-08:00

M. Riza HEYƏT

Yazı ilk olaraq Varlıq dərgisində (sayı 128, 25-ci il, yaz 1382) çıxış etmişdir.

Etimoloji, bir kələmənin ya da kələmə ünsürünün kökənini (mənşəyini) araşdıran, onun nə zaman dilə girdiyini və nə kimi dəyişikliklər kəçirdiyini incələyən bilim dalıdır. Etimolojik sözlük isə dildəki bütün sözlərin kökənlərini açıqlar. Başqa bir deyişlə, yaxşı bir etimolojik sözlük, sözlərin quruluşunu (kök və əklərini) çözümləmək-ayırd etmək, onların yazılı bəlgələrdə göründükləri ən əski zamanı və ən əski şəkillərini səpt etmək zorundadır. Ayrıca, dildəki sözlərin eyni dil ailəsinə bağlı olan bütün qohum dillərdəki dənkdaşlarını da verməli və qarşılaşdırma yolu ilə onların ana dildəki ilk şəkillərini yenidən qurmalıdır. Yaxşı bir etimolojik sözlük eyni zamanda başqa dillərdən girmiş alınma sözləri açıqlarkən də bu sözlərin alındıqları dilləri, onların alınma zamanı və şəkillərini, başqa bir deyişlə, dilə girdikləri zamanla (il ya da yüzil olaraq) giriş yollarını (ticarət, siyasi etkilər, din, ədəbiyat vb.) bəlirtməlidir (T. Tekin, 1975-76: 274).
Daha 11. Yüzildə Kaşqarlı Mahmud tərəfindən yazılmış olan və Türkcənin ansiklopedik sözlüyü mahiyətini daşıyan Divni- Luğat-it Türk’ün yazıldığı tarixdən günümüzədək, Türkcənin mükəmməl bir etimoloji sözlüyünün hələ də yazılmamış olması, yazılan sözlüklərin isə ideal bir etimolojik sözlüyün meyarlarına uymaması olduqca üzücü bir hadisədir. Prof. G. Doerfer’ə görə, belə bir etimolojik sözlüyün hazırlanması ancaq qalabalıq bir araşdırmaçı ekibi tərəfindən və də çox uzun bir zaman içində mümkün ola bilər. Bir tək âlimin belə bir şeyi yapması təqribən imkansızdır (G. Doerfer, 1984: 367).
Türkcənin ilk etimolojik sözlüyü 1878’də Macar Tükoloqu Hermann Vambery tərəfindən yazılmışdır. Türk-Tatar Dillərinin Etimoloji Sözlüyü (A török-tatar nyelvek etymologiai szótára: NyK 13:249-483)’nün yazıldığı dönəmdə Türkoloji çox gəlişməmişdi, elə ki hətta əski Türk yazıtları daha tapılmamış, Kaşqarlı Mahmud’un Divani-Luğat-it Türk əsəri də ələ keçməmişdi. Türkcənin tarixî gəlişimi açısından son dərəcə önəmli olan Xələccə və Sarı Uyğurca kimi Türk ləhcələri haqqında çox az bilgi vardı. Bugün Vámbery’nin sözlüyünün artıq tarixî dəyəri vardır.
Türk ləhcələri üzərinə yazılmış ikinci sözlük Bedros Keresteciyan’ın Materiaux pour un dictionnaire etymologique de la langue turque adlı əsəridir. Bu əsərdə daha çox Türkcədəki yabançı kələmələr özəlliklə də Yunanca və Ermənicə ünsürlər ələ alınmış və bə’zi Türkcə kələmələrin Yunanca ya da Ermənicə kökənli olduğu isbatlanmağa çalışılmışdır (M. Ölmez, 1998: 176). Bu çalışma M. Fuat Köprülü’nün 1925’də Türkiyat Məcmuəsi’nin 1-ci cildində belə dəyərləndirilmişdir:
“... Lâkin nə kadar təəssüfə şayandır ki, uzun sənələr sarf ettirən bu məsaî, ilim için əhəmiyətsiz nəticələr vermiş, usul dairəsində yapılmayan tətkikatın-hatta asırlarca dəvam etsə-ilmin tərakkisinə hizmət edəməyəcəğini bir dəfa daha meydana koymuştur.” (H. Eren, 1999: XI).
Türk dilinin etimolojisi üzərinə indiyə qədər yazılmış olan ən önəmli sözlüklərdən biri, Martti Räsänen’in Versuch eines etymologischən Wörterbuchs der Türksprachən (Türk Dillərinin Etimoloji Sözlüyü Üzərinə Bir Sınama) adlı çalışmasıdır. Räsänen bu əsərində varsa hər kələmənin ən əski biçimi (əski Türkcə, orta Türkcə vs.) ya da günümüzdəki biçimi (Azərbəycan Türkcəsi, Kumukca vs.) maddəbaşı yapılmış, kələmənin yaşadığı dillər, fərqli anlamları varsa bunlarla birlikdə tək-tək göstərilmişdir (M. Ölmez, 1998: 177). Räsänen’in bu sözlüyü G. Doerfer tərəfindən də dəyərləndirilmişdir. G. Doerfer, sözlüyün hazırlanmasına düzəltmələriylə qatqıda bulunduğuna
baxmayaraq, ayrıca üzərində durulmaya dəyər bə’zi müşahidə və təkliflərlə dolu dəyərləndirməsində “Türkcənin İdeal Bir Etimolojik Sözlüyünün Necə Olması Gərəkdiyi Haqqında Düşüncələr”ini də açıqlamışdır. Doerfer, Türkcənin ideal bir etimolojik sözlüyünün yazılmasında gərəkən xususları açıqlarkən, Ana Türkcə şəklin rekonstrüksiyonunun yapılması üçün iki metod təklif etmişdir. İlk metoda görə, maddəbaşı olaraq ana şəkil seçiləcək və muxtəlif dillərdəki tək-tək şəkillər alfabetik sırayla bu maddəbaşı içində sıralanacaqdır. Fəqət bu durumda oxucunun axtardığı kələməni tapması, məsələn yedi “7” kələməsini Ana Türkcə dêtē şəkli altında tapması son dərəcə zor olardı. Daha pratik olduğunu düşünən ikinci metodda Türkcə tək-tək şəkillər kronolojik sırayla verilir və sonunda da rekonstrüksiyonu qurulmuş Ana Türkcə şəkli əlavə edilir. Doerfer’ə görə, bir tərəfdən bir Ana Türkcə maddəbaşına görə bir sıralama, digər tərəfdən də Türkcə yedi, Çuvaşça siççě vb. kimi şəkillərin tək-tək alfabetik yerlərində yer almaları və bunların hamısında Ana Türkcə dêtē’yə göndərmə yapılması ideal bir şey olardı ki, bu da sözlüyün çox həcimli olmasına səbəb olar. G. Doerfer, Ana Türkcənin rekonstrüksiyonunda Çuvaşca və Xələccə’nin son dərəcə önəmli olduğunu söyləməkdədir. Ona görə, Lambdaizm-Rotasizm (l’ləşmə-r’ləşmə) problemi çözülməz bir problemdir. Fəqət yapılması gərəkən şey sadəcə fonemlərin rekonstrüksiyonudur. Çuvaşca’nın Ana Türkcədəki –m: -n: -mA’nın rekonstrüksionu üçün son dərəcə önəmli olduğunu söyləyən Doerfer, bu ünsürlərdən –m:’nin Gənəl Türkcədə –n, Çuvaşca ilə Macar və Moğol dillərindəki əski tarixli alınma kələmələrdə –m, ikincisinin hər yerdə –n, sonuncusunun da Ortaq Türkcə və Çuvaşcada –m, Moğolcada isə –mA olduğunu söyləyir. Ayrıca Ana Türkcənin rekonstrüksiyonu üçün –iâ- kimi diftonqların da önəmli olduğu və *ə və *ë səsləri üçün Çuvaşca’ya ehtiyac duyulduğu söylənməkdədir. Ana Türkcə *-ē, -ē səslərinin rekonstrüksiyonunda, Ana Türkcə h-<-p’nin qorunmuş olmasında, bizi bə’zi yanlışlıqlardan qorumasında (Räsänen’in eki “2” kələməsiylə Korecə pegim “ən yaxındaki, sıradaki, ikinci” kələməsini eyni kökdən izah ətməsi kimi. Fəqət Xələccə äkki) və Ana Türkcədəki necəliyin (quantitat) qorunmuş olmasında (məsələn qısa və normal a; bəsit uzun ā; dəyişkən uzun â) Xələccə’nin önəmi vurğulanmışdır. Ana Türkcə şəkillərin ortaya qoyulmasında Türkcə, Çuvaşca və Xələccə ilə yanaşı Moğolca, Tunquzca, Türkmən Türkcəsi və Yakutca’nın çox önəmli olduğunu söyləyən Doerfer, tarixî çalışmanı asanlaşdırmaq üçün qaynaqların kronolojik olaraq zikr edilməsini uyğun görür. Ona görə, Əski Türkcə şəkilləri günümüzə gətirən Rus kroniklərinin və səyyahların verdiyi dil örnəkləri də ehmal edilməməlidir. Ayrıca Ərəb əlifbası dışındaki əlifbalarla yazılmış mətinlərə daha çox muraciət edilməli, Türkcədəki alınma kələmələrin hamısının haradan gəldikləri və haralara getdikləri göstərilməlidir. Kələmənin kəçdiyi ən əski qaynaqların zikr edilməsi, kələmələrin mənalandırılmasında kəskinliyin şərt olması, Türkcə sözlüklərin hamısının zikr edilməsi, əklər dizininin (fehrestinin) verilməsi, kələmə sınıfları ayırd edilərək ən azından fə’l köklərinin bir "–" işarətiylə bəlirtilməsi, tərcümələrin bir dildə dəyil, Alman, İngiliz, Fransız, Rus və Türk dillərində olması və bütün Türk dilləri üçün ortaq bir transkripsiyon işlədilməsi ideal Türkcə etimilojik sözlük üçün Doerfer’in təklif etdiyi maddələr içində yer alır.(G. Doerfer, 1984: 365-374). Gerard Clauson’un 10.000 maddədən ibarət An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (13. yüzil Öncəsi Türk Dilinin Etimoloji Sözlüyü) əsəri bu xususda yazılmış olan digər qiymətli əsərlərdən biridir. Sözlükdə öncə səslilərə, sonra da səssizlərə yer verilmiş, kələmələr də həca düzəniylə sıralanmışdır. Hər kələmə qarşılaşıldığı ən əski kitabəyə, mətnə görə maddəbaşı yapılmış, onların gərçək və bə’zən də məcazî anlamları verilmiş, çağdaş Türk ləhçələrinin hankısında yaşamaqda olduğu bəlirtilmişdir. T. Tekin (1975-76: 275) sözlüyün başlıca qusurlarını belə açıqlayır: 1) Sözlük alfabetik deyildir. 2) Sözlükdə bir kökdən çıxmış törəmə gövdələr, gərçək etimoloji sözlüklərindən fərqli olaraq ayrı maddələr halında verilmişdir (Məsələn, ekki “2” maddəsində toplanmış olması gərəkən ekkinç “ikinci”, ekinti (eyni mə'nada), ekkiz “ikiz” və ikirçqü “ikircim, şübhə” kimi sözlər ayrı-ayrı yerlərdə bulunmaqda və açıqlanmaqdadır). 3) Ehtiva etdiyi sözlərin daha əski şəkillərini verməkdə yetərsizdir (məsələn öl “nəmli, rutubətli” kələməsi açıqlanırkən daha əski şəkilləri olan Az. höl ilə Trkm. hö:l / ö:l (z~y gəlişməsinin yanlış olaraq z>d>y şəklində açıqlanması (s. 33) müəllifin yanlış yorumlamalarına səbəb olmuşdur. Məsələn, azaq>adak>ayaq ‘ayaq’, zol>yol ‘yol’ (s. 33). Müəllifin Clauson’un sözlüyündən yararlanmasına rəğmən bu şəkildə açıqlamalarda bulunması hər halda diqqətsizlik ya da tələsmə sonucu olaraq ortaya çıxmış olmalıdır. 3) kələmə başı -h səsinin yanlış olaraq ikincil olduğunu göstərməsi və bu barədə heç bir açıqlamada bulunmaması bu əsərin digər qusurlarındandır: ürk->hürk- ‘ürkmək’, ayva>hayva ‘ayva’, amul>hämil ‘sâkin’(s. 757), aça>haça ‘ikiyə açılmış olan’(s.758). Burada müəllifin diqqətini çəkməsə də, Azərbaycan Türkcəsi pöşlə- ‘suda qaynatmaq’ və Türkiyə Türkcəsi haşla- ‘qaynar suya daldırmaq’ örnəklərində bir p->h- gəlişməsi və Az. püflə- ‘üfləmək’ və T.T. üflə- (eyni mə'nada). örnəyində də p->h->Æ gəlişməsi düşünülə bilir. 4) Sözlükdə maddəbaşı kələmələr yeni şəkliylə verilmiş, varsa əski şəkillər də mətində göstərilmişdir. 5) Kələmənin əski şəkli göstərilirkən, hər yerdə hətta Orta Türkcə olsa belə “Əski Türkcə” dəyə tanımlanır. 6) Sözlükdə çağdaş ləhcələrdən sadəcə T.Türkcəsindən örnəklər verilmiş, Türkcə etimolojik sözlük üçün son dərəcə önəmli olan Xələccə və Çuvaşca örnəklərə yer verilməmişdir. 7) Sözlükdə Azərbaycan Türkcəsində əski şəkli ilə hələ də işlənməkdə olan adax ‘uşağın ilk addımları’ və höl ‘nəmli’ kələmələrinə rastlanmamaqdadır. 8) atlamak başlığı altında verilən addım ‘addım’ (s. 55) kələməsinin yanlış olaraq atlım>addım şəklində açıqlanması müəllifin ən böyük xətalarındandır. Halbuki önsəs /a/’nın uzun olması səbəbiylə onu izləyən /t/ fonəmi /d/’yə dönüşmüşdür. Az.’də /d/ səsinin ikizləşməsi ikincil (sânəvi)dir və önsəs /a/’nın uzunluğu ilə ilgilidir (T. Tekin, 1975-76: 282). Bu kələmənin belə açıqlanması gərəkirdi: a:t- ‘addım atmaq’>a:tım>a:dım>adım~addım. 9) Kələmələrin ilk dəfə nə zaman və harada işləndiyi, hansı çağdaş Türk ləhcələrində yaşadığı, nə kimi dəyişikliklər keçirdiyi haqqında heç bir bilgi verilməməkdədir.
Anılan sözlüyün sonunda Türkcədən Farsça’ya keçmiş olan kələmələr dizini (təqribən 500 kələmə) yer almaqdadır. Doerfer’in Türkische und Mongolische Elemente in Neupersischen əsərinin bu haqda müəllifə yararlı bir qaynaq olacağından əminəm.
Doerfer’in də söylədiyi kimi Türkcənin etimolojik sözlüyü bir nəfər tərəfindən dəyil, mütəxəssislərdən oluşan geniş bir çalışma qrupu tərəfindən və uzun araşdırmalar sonucu olaraq hazırlana biləcəkdir.

Qaynaqlar:
Türkcə Sözlük (I-II), TDK, Ankara (1998).
ALTAYLI Seyfəttin, (1994). Azərbaycan Türkcəsi Sözlüğü (I-II), MEB, İstanbul.
ATALAY, Besim, (1991). Divani- Lûğat-it Türk Dizini, TDK, Ankara.
BAŞKAN, Ö., (1978). Dil Çalışmalarında Etimoloji, Türk Dili (319), Ankara.
CAFEROĞLU A. (1957). Etimolojik Araştırma Denemeleri, TDAY-B, s.1-11.
CLAUSON Sir G., (1972). An Etimological Dictionary of Pre- 13th Century Turkish, Oxford.
DOERFER, G., Çev. İlhan Çənəli (1984). Türkcənin İdeal Bir Etimolojik Sözlüğünün Nasıl Olması Gərəktiği Hakkında Düşüncələr, Türk Dili, 385-396, s. 365-374.
EMRE, A.C., (1931). Türkcənin Etimolojisi için Metot Araştırmaları, TD, Ankara.
EMRE, A.C., (1939). Etimolojik Lügatimizə Hazırlık Etütləri, TD, Ankara.
EREN Hasan, (1958). Türkcə Gök Kəliməsinin Türəvləri, Jean Deny Armağanı’ndan ayrıbasım, TTK, Ankara.
EREN Hasan, (1978-79). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğünə Katkılar, TDAY.
EREN Hasan, (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara.
EYUBOĞLU, İ.Z., (1988). Türkcənin Etimolojik Sözlüğü, Sosyal Yay., İstanbul.
HADİ, İsmail, (2000). Fərhange- Torkiye- Novin, Ahrar Yay., Təbriz.
ÖLMEZ M. (1998). Dosya: Tarîhî Türk Dillərinin Sözlükləri, Kebikeç (6), Ankara.
ÖLMEZ M. (1998). Etimoloji Sözlükləri, Kebikeç (6), Ankara.
ÖLMEZ, M. (1994). “Türk Dillərinin Sözlükləri və Türk Sözlükçülüğü”,Uygulamalı Dilbilim Açısından Türkcənin Görünümü, Dil Dərnəği Yay., Ankara.
RÄSÄNEN, A.M.O., (1969). Versuch Eines Etimologischen Wörterbuchs der Türksprachen, Helsinki.
SEVORTYAN, E.V., (1979-80). Etimologiçeskiy Slovar Tyurskix Yazıkov (I-III), Moskva.
TEKİN, T. (1975-1976). Etimologiçeskiy slovar’ tyurskix yazıkov’un Tanıtımı,TDAY-B, s.274-285.
VAMBERİ; A. (1878). Etymologisches Wörterbuch der Turko-Tatarischen Sprachen, Leipzig.
YAKIN Aziz, (1997). Etimoloji Sözlükləri, Türk Dili (541) s. 140-150.

Evolution of The Azerbaijani Language and Idendity

2008-12-30T10:49:00.000-08:00

Paper Presented to:
The Symposium on Azerbaijani Language and Idendity
University of Malmoe
Malmoe, 15 April 2003
Dr. Javad Heyet

First published in Varliq journal (No. 128, spring 2003)

The Turkish language of Azerbaijan or Azerbaijani language belongs to the Oghuz group, and is spoken in Iran as well as the republic of Azerbaijan, eastern Anatolia and Kerkuk region in Iraq. The formation of Azerbaijani language as a nationwide language is related to the immigration of the Turkic tribes and peoples to Azerbainan, though not exactly synchronous with it. There is difference of opinion among the linguists as to when exactly this language developed into a folks-scale language.

Western turcologists believe that the language took the form of a nationwide language simultaneously with the immigration of the Oghuz Turks at the beginning of the 11th century from the central Asia to Azerbaijan through Iran. The literary works began to emerge from the 13th century. The scholars of North Azerbaijan and ex-Soviet authors date this evolution back to the 7-8th centuries (A. Demirchizade etc.). Even some scholars consider Azerbaijan to be the original homeland of
the Turks.
According to my own research, the northern part of Azerbaijan was subjected to Turkish elements beginning the 7th centuty B.C., by the immigration of various Turkic tribes from the central Asia, such as Schythes, Bulqars, Huns, Sabirs, Agajeris, Pecheneks, Kengerlus, On-Oghurs, Sari-Oghurs, Khazars, and finally Qipchaqs, thus the turkicisation process was completed in the north as early as the 7th century A.D., whereas in the south, this process still waited to be intensified by the immigration of Oghuz-Qipchaq and Uyghur elements in the 11-13th centuries. In these centuries the territories of southern Azerbaijan were conquered and settled by Seljuk Turks (Oghuz), whose settlement was later intensified by the Uyghur (who accompanied Mongols), Ag-Qoyunlu, Qara-Qoyunlu, Turks arriving with Tamerlane from Central Asia, and later by the Qizilbash (Oghuz) tribes arriving in the 16th century and joining Shah Ismail Safavi. The language of all the native inhabitants including the Tats and the immigrating Mongols was converted to the Turkish language due to their melting within these Turkish elements.
The establishment of Oghuz dialect as the dominant language of Azerbaijan was made possible only after domination of the Oghuz element in the ethnic make-up of the population of Azerbaijan, i.e. after the 11th century, though other Turkic dialects such as Qipchaq and Uyghur and even the Tat and other Azeri dialects had played a certain role in this evolution, and Arabic and Persian words entered the language due to the Islamic and the Iranian influence.
The Turkish of Azerbaijan contains a written literary language and many oral dialects. Early literary works in the Azerbaijani language include Izziddin Hasan Oghlu, Nessir Bakui and Hindu Shah Nakhchivani, who wrote his famous lexicological and grammatical work called Sahah-al-ajem in the 13th century. The oral tradition is older and dates back to Dede Qorqud legend. The literary style of Dede Qorqud marks the early phases of the Oghuz language , when the diferentiation between the Azerbaijani and Anatolian dialects had not set in yet.
The evolution of Azerbaijani language has been devided into 3 periods by A. Demirchizadeh as follows:
1 – The formation and evolution of the Azerbaijani on the basis of a comprehensive ethnic language (Umumxalq Dil), 11th century up to the end of 18th century.
2 – The stabilization of the literary language as a national language, 18th century up to early 20th century.
3 – The contemporary period, early 20th century up to present.

The first period can be devided into 3 stages as follows:

1 – The beginning stage (11-15th centuries). In this period the Oghuz dialect was dominant and certain language elements from Qipchaq- Uyghur and sometimes synonyms (qosha sözler, paired words) are present in parallel, as for example Yaxshi and Eyu, ben and men, qilmaq and etmek, ayitmaq and soylemek and demek, ol and shol and o, varmaq and getmek, tamu and cehennem, uçmaq and behisht etc. The U phoneme was dominant in the second syllable of the words and also in the suffixes, as for example eyu, altun, qamu (hami), versun (versin). This situation had persisted until the end of the 18th century and had taken its final, present day form after the emergence of the poet Vaqif. The most notable figure belonging to this period was Nassimi (14th century).
2 – Khatai and Fuzuli stages (16-17th centuries). In this period the Turkish language was developing in parallel to the Persian language, and was the official language used in the Safavi court and the military establishments as well as the administrative circles. In this period the Turkish language influenced the Persian language strongly by providing many loan words and military terms to it, and paved the way for a unification, and the difference between the written and the oral language almost disappeared. The qoshma poetical form was introduced to the classical literature by the poetry of Shah Ismail Khatai.

Fuzuli was the most notable Ghazal (lyric) poet of the period, who wrote lyric divans in Turkish, Persian and Arabic. His Leyla and Medjnun is considered to be the most burning and aestethic example of mathnavi of this kind. The school of Fuzuli is continued at contemporary times. Most Azerbaijani poets wrote their divans under his literary influence.
3 – Vaqif stage (18th century). Vaqif was a realist poet who introduced many innovations in the form and content of the Azerbaijani language and literature. He chose qoshma as the formal basis of his poetry, and used a relatively pure linguistic style, reflecting the traditions and life styles of the Azerbaijani people.
In this period the literary language took a unique and general form, and qoshma was effectively introduced into the literary tradition.

The phonological and grammatical elements of the language acquired unity and were stabilized, and new words replaced the older ones, and the language acquired its present day characteristics. In the 19th century (1812) the northern part of Azerbaijan was separated from Iran and annexed to the Russian Empire, but the linguistic process continued in the northern part, and the morphology acquired its present day, uniform characteristics. In the new period the emergence of journals like Ekinchi, Fiyuzat, and Molla Nassreddin helped stabilize the prose. School books and grammatical books were edited in the mother language, which helped stabilize the orthography and pronunciation of the language, and the standard style replaced the former complicated scientic prose styles.
In the year 1918 the literary language was declared as the official language, and after 1920 this situation continued under the Soviet rule.
In the 19th century the Marthia literature (poetry dedicated to the tragedy of Imams) enjoyed extensive development in the Iranian section of Azerbaijan, but during the 20th century the written language was banned under the Pahlavi regime. This situation continued up until the onset of the Islamic Revolution in 1979, with the exception of a single year (1945-46) during which the government of the Democrat Party of Azerbaijan was in charge in Tabriz.
After 1979 with the settlement of the Islamic regime a new period began in the history of language and literature of the Iranian Azerbaijan. Many journals and publications appeared in the Turkish language alone or mixed Turkish and Persian languages. Today, there are more than 50 regular journals, although certain of the journals had a relatively short lifetime.

Varliq journal started to be published early 1979, and continued regularly up to now, both in Turkish and Persian, presenting essays on linguistics, as well as literature, history, folklore and some polemical issues. This journal has now acquired the status of a school, where the most learned Azerbaijani scholars publish their articles. The Varliq journal was pioneer in stabilizing the orthographic styles as well as the stabilization of the written language norms in the Iranian Azerbaijan.
Hundreds of books and journals have been published in Iran in the past 24 years, which contribute effectively to the promotion of linguistic features in the Azerbaijani language. The language of Varliq is based on the common Azerbaijani literary language, except that the Russian and Latin words are used with much less frequency in comparison to the literary styles of the northern part of Azerbaijan.

Dil Varlıqdır

2008-12-30T08:06:00.000-08:00

İbrahim Rəfrəf

İnsan toplumunu dilsiz olaraq təsəvvürə gətirmək olmaz, belə ki bir çox düşüncə sahiblərinin görüşünə əsasən, insan sadəcə dil qabiliyyəti ilə heyvanlardan fərqlənir. Bir müdrik insan belə bir düşüncə irəli sürmüşdür ki, insani heyvandan fərqləndirən başlıca iki xüsusiyyət var: danışıq qabiliyyəti və yalançılıq. Ancaq diqqət verildiyində aydın olur ki, hətta sözügedeən o "yalançılıq qabiliyyəti" də dildən asılıdır. Azərbaycan mütəfəkkiri Asif Əfəndiyev buna bənzər bir ifadə işlədərək belə fikir söyləyir: insani heyvandan fərqləndirən başlıca əlamət bəlkə də şüur yox, sevgidir. Yenə də qeyd etməyi lazim gəlir ki, Asif müəllimin söykəndiyi iki kateqoriya, yəni şüur ve sevgi, hər ikisi dil prosesi ile sıx bağlıdır. Şüur sözünü "bilinc" mənasında başa düşəcək olursaq, qəti şəkildə bu hökmü çıxara bilərik ki, dil olmadan, insan özü və çevrəsi haqqında hər hansı bilincə malik ola bilməz. Hətta bəzi heyvanların da özü və çevrəsi haqqında müəyyən qədər bilinci varsa, onlar da ibtidai dil bacarığına malik olan heyvanlar sayılır və bir- biri ilə işarətlər və himlər vasitəsi ilə fikir mübadiləsi aparmaq bacarığına malikdirlər.
Düşüncələr nütfədir. Bu nütfə bəslənməli və yetişdirməli, və nəhayət doğuma hazırlanmalıdır. Necə ki, nütfə ananın bətnində bəslənər və yetişər və doğuma hazırlanar, və necə ki, ananın bətni nütfəni bəsləyəcək qədər sağlam və zəngin olmalıdır və belə olmadığı durumda nütfə həyatda qala bilməz və hətta körpəlik mərhələsinə də çata bilməz, eləcə də dilin olmadığı ya da yararsızlığı durumda düşüncələr işığa çıxa bilməz və nütfəkən ölər. Buradan aydın olur ki, dil və düşüncə prosesi paralel cərəyan edir və qarşılıqlı şəkildə bir- birinə söykənir və "dil təfəkkürün anasıdır", – dedikdə dilin böyük bir fəzilətini kəşf etmiş oluruq.
Dil neytraldır. Dilin yardımı ilə həqiqəti də danışmaq olar, yalanı da, sevgi də bildirmək olar, nifrətdə, tərif də danışmaq olar, tənqid də, gileylənmək də olar, toxtamaq da olar, toxtatmaq da. Bu neytral xüsusiyyət olmasaydı, dil dinamizmini itirətdi. Əgər yalan söyləmək mümkün olmasaydı, həqiqəti kəşf etmək də dilin başarı sahəsinə sığmazdı. Həqiqəti kəşf etmək şərəfi isə, ən əski zamanlardan bu günə qədər insanın qayəsi olmuşdur, və bu yolda onun işə yarayan yarağı öz düşüncə qabiliyyəti və onu işığa çıxardan dil olmuşdur. Başqa sözlə dil də müqəddəsdir, ona görə ki, həqiqəti aramaq vəzifəsi onun üzərinə düşür və bütün başqa müqəddəs şeylərin hamısını dilin yardımı ilə kəşf edirik. Beləliklə insan bir kərə yaranmış dünyanı bir daha dil vasitəsi ilə yaradır, dünya bizə dil vasitəsi ilə görüntülənir. İnsan zehni o qədər mürəkkəb, və dünya o qədər iç- icədir ki, saman çöpünü izah etmək üçün bütün kainatı söküb- qoşmaq lazim gəlir. Hətta "heç" haqqında danışmaq üçün böyük bir təfəkkür prosesinə və dil materyalına ehtiyac var. Belə bir durumda yaxşı başa düşmək olar ki, dildən məhrum olmuş, dili sıxışdırılmış yaxud da yad dilin köləsinə çevrilmış bir şəxsin təfəkkür dünyası getdikcə nə qədər yoxsul bir duruma uğraya bilər. Dil yoxsulluğu düşüncə yoxsulluğuna yol açır, düşüncə yoxsulluğu həqiqətə yadırğamaq fəlakətinə gətirib- çıxarır, həqiqətə yadırğamaq isə insanın payına düşən insanlıq payından məhrum olmaq və bitki yaşayışına razılaşmaq anlamındadır.

Hər Şeydən Öncə İsim Yarandı

2008-12-28T08:57:00.000-08:00

İbrahim Rəfrəf

Yazı ilk olaraq Varlıq dərgisində (sayı 128, 25-ci il, yaz 1382) çıxış etmişdir.

Azərbaycan Türkcəsində bütün dilçilik məsələləri, o cümlədən hal kateqoriyası, respublikada elmi fəaliyyət göstərən dil mütəxəssisləri tərəfindən geniş miqyasda və bacarıqlı şəkildə araşdırılmış və bu sahədə möhtəşəm bir elmi məktəb yaranmışdır. Bir əsirdən artıq dəvam edən bu gərgin elmi çalışmaların nəticəsində bu gün Azərbaycan dilçiliyi yüksək elmi mənzilətlə tanınmaqdadır. Bir qayda olaraq, qramatika fonetika (səs bilimi), morfologiya (sərf) və sintaksis (nəhv) başlıqlı üç bölümdə təhlil edilər. Ancaq bu üç bölümü bir- birindən təcrid edilmiş halda görmək ənənəsi çox qədim bir ənənədir və təəssüflə bəzən yanlış nəticələrə də yol açmışdır. Onun üçün dilçiliyin ayrı- ayrı qolları bir orqanik vəhdət çərçivəsində təhlil edilməlidir, desək, yanlış fikir yürütmüş olmarıq.
Biz morfo-sintaktik kateqoriyaları ardıcıl məqalələr şəklində gözdən keçirəcəyik və ümid edirik ki, həmin qeydlər qramer bilimində yeni, morfo-sintaktik baxışın inkişafında az da olsa, təsir qoymuş olsun. Dilin eyni zamanda sərf və nəhv alanına aid olan kateqoriyalarından biri də ismin hal kateqoriyasıdır. Hal kateqoriyası üzərində də Azərbaycan dilçiliyində vahid dilçilik nəzəriyyəsi mövcuddur, ancaq bunu keskinliklə morfologiya biliminin tədqiq obyekti kimi gormek ənənəsi üzündən bu nəzəriyyə bütün durumları izah edəcək imkanda görünmür və bəzi yanlış nəticələrə yol açır, örnək olaraq:

1 - Hal kateqoriyasının geniş əhatəli tərifi yoxdur.
2 - "Adlıq hal" deyə çox geniş qapsamlı və ibhamlı bir məfhum var.
3 - Hallar sadəcə morfolojik əlamətlər əsasında təqdim edilir, hal bu ki, ismin morfolojik əlamətlə temsil olunmayan bir çox qramatik halları var. 4 - Bu morfolojik əlamətlər təkcə hal kateqoriyasına xidmət etmir, onların başqa qramatik vəzifələri də var.
5 - Formal əlamətlər əsasında qurulduğuna görə, hal nəzəriyyəsi Azərbaycan dilində ismin hallarının hamısını qeydə ala bilmir və dünyanın bəzi dillərində hal kateqoriyasının zatən mövcud olmadığı qənaətindədir.
6 - İkinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələrində bir ismin başqa ismi "idarə" etməsi qəbul edilir, halbuki idarə əlaqəsi ancaq fellə tamamlığın sintaktik münasibətinə aiddir.
7 - Həmin növ söz birləşmələrində isimlərin arasında "uzlaşma" əlaqəsindən söhbət gedir. Qeyd etmək lazimdir ki, uzlaşma əlaqəsi ancaq mübtəda ilə xəbərin münasibətinə aiddir.
Bu qeydləri nəzərə alaraq, hal kateqoriyasının Azərbaycanın güclü dilçilik dairələri tərəfindən bir daha araşdırılması zərurəti özünü göstərməkdədir.
Bu yazıda müəllif hal kateqoriyasına aid müəyyən mülahizələri önərgə şəklində təqdim etməkdədir.

Ismin Halları Haqqında Ümumi Anlayış
Nitq çerçivəsində isimler başqa hissələrə yaxud da cümlə üzvlərinə qarşı müxtəlif sintaktik münasibətlərdə olurlar. İsmin hal kateqoriyası hemin münasibətləri öyrənən qramatik bölümdür. Dərs vəsaitində və qramer kitablarında ismin aşağı- yuxarı altı halı bu şəkildə təqdim edilməkdədir: adlıq, yiyəlik, təsirlik, yerlik, çıxışlıq, yönlük. İsim müəyyən morfolojik əlamətlər qəbul etmekle yuxarıda qeyd edilen müxtəlif halların birində çıxış edə bilir. İsmin adlıq halının morfolojik əlaməti yoxdur və həmin əlamətsizlik özü bir morfolojik əlamət sayılır. Isim müəyyən sintaktik quruluşda sadəcə bir halda çıxış edə bilir. İsmin hal kateqoriyası sintaktik əlaqəyə girməyin hazırlıq mərhələsidir. Bura kimi hal ketoqoriyasının ana xətlərini təqdim etmiş olduq və hər şey zahirde nüqsansız görünür, ancaq məsələ bir az etraflı təhlil edilirsə, olduqca mürəkkəb bir durumla qarşılaşırıq.

Şəkilçilər Morfo-sintaktik Məzmunların Əlamətidir
İlk çaşqınlıq oradan irəli gəlir ki, hər hansı morfolojik əlamət qəbul etməyən, "çılpaq" isim adlıq hal altında sıralanır, və hətta "bəzi dillərdə isim hər hansı hal şəkilçisi qəbul etməz, bu üzdən belə dillərdə hal kateqoriyası yoxdur" - deyə yanlış bir fikri müdafiə etmiş oluruq. Dünya dillərinin bir çoxunda morfolojik əlamətlə temsil olmayan bol- bol qramatik kateqoriyalar var. Misal üçün İngiliscədə felin müxtelif zamanlarda təsrifində şəxs şakilçiləri iştirak etmir və bəzən sadəcə üçüncü şəxsin təki müəyyən şəkilçi ilə temsil olunur (I go, you go, he goes, we go, you go, they go). Farscada ismin hal şəkilçiləri çox məhduddur, və müəyyən və qeyri- müəyyen təsirlik hala məhdudlaşır (mən ketabra xandəm, mən ketabi xandəm). Türk dilində yanaşma əlaqəsini əks etdirən hər hansı morfolojik əlamət yoxdur (dəmir qapı, böyük şair). Bununla belə bu dillərdə bu kimi qramatik kateqoriyaların mövcud olmadığını iddia etmək yanlış olar. Həqiqət odur ki, qramatik kateqoriyalar hər dildə eyni şəkildə ifadə olunmur. Bəzi dillər (özəlliklə iltisaqi dillər) bu kateqoriyaları daha çox şəkilçi vasitəsi ilə ifadə edir, bəzi dillərdə isə söz sırası önəmli rol oynayır (misal üçün İngiliscədə sual cümləsi), bəzən isə həmin vəzifə köməkçi nitq hissələrinin yardımı ilə həyata keçir (misal üçün çox dillərdə şərt cümləsi şəkilçi ilə deyil, köməkçi nitq hissələri ilə ifadə olunur). Fars dilində vokativ (xitablıq) hal müəyyən şəkilçi vasitəsi ile ifadə olunur (saqiya, Şaha, məlika, sarbana, Həsəncan…). Ərəb dilində isə həmin vəzifə köməkçi nitq hissələrinin vasitəsi ilə həyata keçir (əyyöhən nəbi, əyyöhəl insan). Türk dilində isə xitablıq halı ifadə etmək üçün bu kimi birbaşa vasitələr mövcud deyildir, ancaq buradan belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, Türk dilində xitablıq hal yoxdur. Xitablıq hal olmasaydı, heç kəsə üz tutmaq və heç nəyi çağırmaq mümkün olmazdı.
Hal kateqoriyası, "ismin iştirak etdiyi sintaktik əlaqələrdə başqa komponentlərə qarşı münasibəti" şəklində başa düşülürsə, formal əlamətlərdən asılı olmayaraq, bütün dilləri əhatə edən geniş dil kateqoriyasıdır və bir dilin qramatikasından daha çox ümumi dilçiliyə aiddir və bu üzdən ümumi kateqoriya adlana bilər. Bir az sonra görəcəyimiz kimi, Türk dilində hal kateqoriyası her zaman morfolojik əlamətlərlə temsil olunmur və heç bir şəkilçi ile müşayiət olmayan isim sadəcə bir hal (adlıq hal) yox, qramatik baxımdan hətta bir neçə halı təmsil etməkdədir, fikir verin:

1 - Dəniz, nə gözəlsən!
2 - Dəniz dalğalandı.
3 - Mən dəniz gördüm.
4 - Dəmir iradə.

Birinci misalda dəniz sözü vokativ (xitablıq) durumdadır və cümlənin başqa üzvləri ilə sintaktik baxımdan müəyyən bir əlaqəni oluşdürmaqdadır. Vokativ halı təmsil edən şəkilçi olmasa da, bu halda çıxış edən ismin vurğusu, başqa hallarla fərqli olaraq birinci hicaya düşür, buradan isə aydın olur ki, xitablıq hal, yazıda işarəsi olmasa da, fonetik şərtlənmə yolu ilə nitqdə səslənir və bu mənada heç də çılpaq sayılmaz. İkinci misalda dəniz sözu cümlənin mübtədasını təşkil edir və cümlənin xəbəri ilə güclü sintaktik əlaqə oluşdurur. Üçüncü misalda isə dəniz sözü felin tamamlığını təşkil edir və cümlənin xəbəri ilə çox fərqli bir sintaktik əlaqədə yer alır. Dördüncü misalda dəmir sözü təyin rolunda çıxış edir və yanaşma elaqəsinin birinci komponentini təşkil edərək atributiv fəaliyyət göstərir və atributiv ya tanımlama hal kimi təqdim edilə bilər. Eyni zamanda dördüncü misalda iradə sözü yanaşma əlaqəsinin ikinci komponentini təşkil edərək, haqqında məlumat verilən, tanımlanan hisse kimi çıxış edir və bu üzdən tanımlanma halın ornəyidir. Bu iki hal (İngiliscə: subject, attribute) həmişə bir- birini müşayiət edər. Söz yox ki, "isim çılpaq şəkildə işlənmişdir" - deyə bu beş halı eyniləşdirmək və onları "adlıq" hal altında sıralamaq böyük bir səhvə yol verməkdir. Burada ismin başqa komponentlərə qarşı bambaşqa sintaktik münasibətlərdə olduğu aydın şəkildə görünməkdədir. Üstəlik, sözlükdə qeyd edilən dəniz sözünü də bunlarla qarışdırmaq olmaz, çünki dəniz sözü sözlükdə sadəcə öz leksik mənası ilə çıxış edir və hər hansı başqa nitq hissəsi ilə bağlantısı yoxdur. İsim öz adlıq halında sadəcə sözlükdə və sirf leksik mənada rastlana bilər.
Amma nəzərə gələn, çağdaş dilçilikdə ismin altı halı (adlıq, yiyəlik, təsirlik, yerlik, çıxışlıq, yönlük) üzerində daha geniş bir razılaşma mövcuddur. Bu fikir isə sadəcə ismə bağlanan zahiri şəkilçilər əsasında formalaşmışdır. İsmin hallarını onun morfolojik əlamətləri əsasında təqdim etmək və ismin iştirak etdiyi sintaktik əlaqəyə sayğısız qalmaq elmi cəhətdən düzgün ola bilməz. İsmin halları sadəcə onun iştirak edə biləcəyi sintaktik əlaqələr çərçivəsində görünə və təhlil edilə bilər. Hətta o dilçilər ki, ismin hallarını şəkilçilər əsasında təhlil edirlər, məsələn "təsirlik hal" dedikdə istər- istəməz bir sintaktik əlaqədən danışırlar.
Həqiqət odur ki, ismin hallarını sadəcə morfolojik əlamətlər əsasında və sintaktik əlaqədən təcrid edilmiş şəkildə təhlil etmək bizi yanlış nəticələrə götürə bilər, belə ki, məsələn qeyri- müəyyən təsirlik halı (mən kitab oxudum) adlıq hal kimi başa düşək. Təsirlik hal dedikdə fellə vasitəsiz tamamlığın əlaqəsi nəzərdə tutulur (mən kitabı oxudum), ancaq qeyri- müəyyən təsirlik hala gəlincə (mən kitab oxudum), kitab sözünü hansısa şəkilçi qəbul etmədiyinə görə ismin adlıq halı kimi qəbul edirlər. Təkcə qeyri- müəyyən təsirlik hal deyil, bir çöx müstəqil qramatik durumlar yanlış olaraq "ismin adlıq halı" altında sıralanır, o cümlədən:
1 - Mübtədalıq hal: qar yağır.
2 - Xəbərlik hal: Bu Yaşardır.
3 - İsim zaman zərfliyi rolunda (atributiv hal): sabah görüşərik.
4 - İsim təyin rolunda (attributiv hal): dəmir qapı.
5 - Vasitəsiz tamamlıq (təsirlik hal): man kitab oxudum.
6 - İkinci növ təyini söz birləşməsinin birinci tərəfi (genitiv hal): vətən sevgisi.
7 - İsim feli birləşmələrin birinci tərəfi kimi (mübtədalıq hal): gün çıxanda.
8 - Bəzi mürəkkəb fellərin tərkib hissəsi kimi: qulaq asmaq, tərəf çıxmaq, göz gəzdirmək, düşmən kəsilmək… Bu durumda ismin adlıq haldamı, yoxsa başqa bir halda çıxış etdiyi sual altındadır.
9 - Xitablarda (xitablıq hal): dəniz, nə gözəlsən!
10 - İsim adlıq cümlə kimi: Baki, Qız Qalası, 1923- cü il. Kəskinliklə demək olar ki, bu kimi ornəklərdə isim xəbərlik halında səslənir.

Bu qədər fərqli sintaktik bağlantıların hamısını ismin adlıq halı altında sıralamaq sadəcə və sadəcə bir səhvin nəticəsi olmuşdur: ismin hallarını təkcə şəkilçilər əsasında, yəni sadəcə morfologiya alanında təhlil etmək.
Beləliklə, "ismin çılpaq halı" ən azı yeddi morfo-sintaktik hal durumunu ortaya çıxarır:

Ismin çılpaq halları
Adlıq (nominativ) hal:Dəniz (sözlükdə olduğu kimi)
Təyini (atributiv) hal: Dəmir iradə
Təyinlənmə hal:Dəmir iradə
Müraciət halı (çağırış, xitablıq, vokativ hal):Dəniz, nə gözəlsən!
Mübtədalıq (subjektiv) hal:Dəniz dalğalandı.
Xəbərlik (predikativ) hal:Bakı, 1923-cü il.
Təsirlik (akuzativ) hal: Mən dəniz gördüm.

İsmin Hal Kateqoriyası Morfo-sintaktik Kateqoriyadır.
İsmin halları sintaktik əlaqənin içində təhlil edilməlidir. Nə qədər ki, ismin iştirak etdiyi (edə biləcəyi) müstəqil sintaktik əlaqə var, kəskinliklə bir o qədər də hal var. Bir sözlə, ismin halları onun iştirak etdiyi sintaktik əlaqəni göstərən qramatik (morfo-sintaktik) kateqoriyadır. Hal şəkilçiləri isə həmin sintaktik birləşmələrin tələbinə görə, və hemin sintaktik əlaqənin mahiyyətini göstərmək üçün ortaya çıxır və ismin bütün həqiqi hallarını da əhatə etmir. Yəni bəzi hallar hər hansı şəkilçi ilə ifadə olunmur və şəkilçilər də hər zaman sadəcə hal kateqoriyasına deyil, bəzən başqa məqsədlərə də qulluq edir.
Azərbaycan dilinə aid olan qramer kitablarında əksərən hal, mənsubiyyət ve xəbərlik deyə ismin üç morfo-sintaktik kateqoriyasından bəhs edilir. Bunların hər biri müəyyən şəkilçilərlə müşayiət olunur, ancaq onda ki, isim cümlənin mübtədası kimi çıxış edir, bunu sadəcə ismin adlıq halı kimi dəyərləndirirlər. Bəlkə ona görə ki, burada hər hansı şəkilçi iştirak etmir. Çaşqınlıq da elə burdan başlanır. Əgər ismin xəbərlik kateqoriyası var, nə üçün mübadalıq kateqoriyası yoxdur? Üstəlik bunların hamısı hal kateqoriyasından başqası deyildir, çünki ismin hansısa sintaktik əlaqədə iştirak etdiyini göstərir. Nə üçün yiyelik bir hal kimi, mənsubiyyat isə müstəqil bir kateqoriya kimi dəyərləndirilir? Bütün bunlar iki-tərəfli əlaqələrdir: mübtəda- xəbər, yiyəlik- mənsubiyyət, subjekt, atribut…
Bunu da qeyd etmək lazimdir ki, ismin yiyəlik forması hər zaman yiyəlik anlamını ifadə etmir. Fikir verək:

1 - Yaşarın pulu çoxdur.
2 - Yaşarın sözü haqdır.
3 - Yaşarın sözü danışıldı.
4 - Bu kitabın yiyəsi yaşardır.

Birinci misal aydıncasına yiyəlik anlamını ifadə edir: Yaşarın malik olduğu pul. Burada sadəcə iki tərəf var: Yaşar və onun malik olduğu pul. Ikinci misalda bir az yiyəlik, ancaq daha çox bir növ bağlantı anlamı var: Yaşarın danışdığı söz əlbəttə ki, Yaşarın malik olduğu söz anlamına gəlməz. Burada da iki tərəf mövcuddur. Üçüncü misalda yiyəlik xüsusiyyəti daha da zəyifləmiş, və bağlantıya nisbət anlamı olduqca güclənmişdir. Onu da qeyd etmək lazimdir ki, bu cümlənin mənası sadəcə iki tərəfə məhdudlaşmır. Yaşarın sözü "Yaşar haqqında danışılan söz" deməkdir, yəni həm Yaşar, həm onun haqqında danışılan söz, həm də Yaşar haqqında danışanlar ortadadır. Dördüncü misalda isə, yiyəlik anlamı zatən öz əksinə çevrilmişdir, və birləşmənin ikinci hissəsinə köçürülmüşdür. Bütün bunlar göstərir ki, bu növ söz birləşməsinin birinci hissəsini yiyəlik durumunda görmək yanlış adlandırmanın nəticəsidir. İkinci və üçüncü növ təyini söz birləşməsi adı ilə qeyd edilən bu mühüm sintaktik birləşmələrin birinci tərəfi, başqa dillərdə olduğu kimi, ismin genitiv halı, ikinci tərəfi isə ismin mensubiyyət halı şəklində təqdim edilsə, elmi cəhətdən daha düzgün olar, çünki nisbət qavramı yiyəlik qavramından daha genişdir, hər yiyəlik nisbətdir, amma hər nisbət yiyəlik deyil. Sözsüz ki, genitiv halın müəyyən və qeyri- müəyyən olmaq üzere iki biçimi göz önündədir. Ancaq bunları iki müstəqil hal kimi nəzərə almaq düzgün olmaz, çünki müəyyənlik özü müstəqil bir kateqoriyadır, necə ki, təsirlik halın da müəyyən və qeyri- müəyyən biçimlərini iki müstəqil hal kimi görmək olmaz.
Dedik ki, hal anlayışı sadəcə sintaktik əlaqənin içində özünü göstərir. İsmin cümlədə və birləşmələrdə mövqeyi bunlardan ibarətdir:

1 - Cümlənin baş üzvü (mübtəda, xəbər)
2 - Cümlənin ikinci dərəcəli üzvü (təyin, tamamlıq, zərflik)
3 - Cümlə üzvləri ilə bağlantısı olmayan hallar

Bu mülahizələr əsasında ismin halları aşağıdakı cədvəldə olduğu kimi təqdim edilə bilər:

Ismin halları
Adlıq (leksik ya nominativ) hal:Dəniz
Müraciət halı (çağırış, xitablıq, vokativ) hal:Dəniz, nə gözəlsən!
Mübtədalıq (subjektiv) hal:Dəniz dalğalandı.
Xəbərlik (predikativ) hal: Bu, dənizdir.
Tayini (atributiv) hal:Dəmir iradə
Təyinlənmə hal:Dəmir iradə
Genitiv hal (nisbət halı):Dənizin suyu, dəniz suyu
Mənsubiyyət hal:Ölkənin dənizi
Yerlik (lokativ) hal:Yaşar dənizdədir.
Çıxışlıq (ablativ) hal:Yaşar dənizdən çıxdı.
Yönlük (direktiv) hal:Yaşar dənizə getdi.
Təsirlik (akuzativ) hal:Mən dəniz gördüm, dənizi gördüm.
Araclıq (instrumental) hal:Qələmlə yazmaq.
Eşlik (birgəlik) hal:Mən Yaşarla görüşdüm.

İsim Necə Hal Qəbul Edə Bilər?
İsim bir sintaktik quruluşun içində neçə hal qəbul edə bilər? - sualına təkcə belə yanaşmaq olar: isim bir sintaktik əlaqədə ancaq bir halda çıxış edər, və zərurətən adını cəkdiyimiz halların birini qəbul etməlidir. Belə bir durumu təsəvvürə gətirmək olmaz ki, bir cümlədə bir isim bir fellə təsirlik əlaqəsində, eyn zamanda həmin fel, ya da başqa bir fellə çıxışlıq əlaqəsində ola. Bu üzdən bu kimi hallar eyni isimdə birləşə bilmir. Ancaq elə qramatik quruluşlar var ki, bir nitq hissəsi iki müxtəlif nitq hissəsi ilə iki müxtəlif sintaktik əlaqə oluşdurur (qoşa sintaktik bağlantılar). Məsələn Yaşar kitabı bir gündə oxudu cümləsində oxudu feli qoşa sintaktik bağlantıdadır: kitab oxumaq və bir gündə oxumaq. Birincisi idarə əlaqəsi, ikincisi isə atributiv əlaqədir və oxudu feli bu alaqələrin hər ikisində iştirak edir. İsim də qoşa sintaktik bağlantılarda ola bilir. Misallarda qoşa sintaktik bağlantıda olan isimlərin altı cizilmişdir:

- Mən Fizulinin divanını oxumuşam (mənsubiyyət+ idarə).
- Qızım öyrəncidir (mənsubiyyət+mübtədalıq).
- Araqçının məndədir (yerlik+xəbərlik).
- Qardşımla kinoya getdim (mənsubiyyət+eşlik).

Bir ismin zahirən iki halda görünməsi bəzi vaxtlar əslində bir haldır. Bəzi misallara fikir versək, məsəla aydınlaşar:

1 - İsmi birləşmələrdə belə durumlar ortaya çıxır ki, bir kərə hal şəkilçisi qəbul etmiş isim bir daha başqa bir hal şəkilçisi qəbul edir: qardaşınla kinoya getdim (mənsubiyyət+eşlik), qızımın adı Sevildir (mənsubiyyət+genitiv). Həqiqət belədir ki, söz birləşməsi (sənin qardaşın) yenidən sintaktik əlaqəyə girəndə çılpaq bir isim kimi (bir leksik vahid kimi, adlıq halda) dəyərləndirilməlidir və belə hesab edilməlidir ki, yeni artırılan şəkilçi onun bir tərkib hissəsinə deyil, zatən birləşmənin bütününə artırılır: sənin qardaşınla = (sənin qardaşın)la. Bu o deməkdir ki, qardaş sözü mənsubiyyət halında, sənin qardaşın sözü isə eşlik halda səslənir.
2 - İsmin bir çox halları eyn zamanda xəbər rolunda çıxış edir, bu isə zahirdə ismin iki halda çıxış etməyini göstərir: Bu kitab Yaşarındır, Bu xəbər Bakıdandır, mənim inamım Azərbaycanadır, mənim gözüm səndədir.
Məsələ ondadır ki, xəbər şəkilçisi şəkilçiləşmiş feldir. Onda həm məhdud ölçüdə şəkilçi xüsusiyyətləri var (qoşulduğu kəlmənin səs quruluşuna tabe olur, amma vurğu qəbul etmir), həm də fel kimi onda idarə etmə qabiliyyəti var. Bu xəbər Bakıdandır cümləsinində Bakidan sözünün çıxışlıq halında olması həmin xəbər şəkilçisinin tələbinə görədir. Xəbər şəkilçisini müstəqil bir fellə dəyişsək, məsələ aydınlaşar: Bu xəbər Bakıdan gəlir, Mənim inamım Azərbaycana söykənir, mənim gözüm səndə qalıb.
3 - Bəzi vaxtlar söz birləşmələri ixtisar edilmiş səkildə işləndiyinə görə ismin zahirdə iki hal qəbul etdiyi nəzərə gəlir, və həmin söz birləşməlarinin mükəmməl şakli yerinə qoyulsa, aydın olacaq ki, şakilçi ismə deyil, zatən adlıq hal dəyərində olan ismi birləşməyə artırılmışdır: qızım öyrəncidir => mənim qızım öyrəncidir, bu kitab Yaşarındır => bu kitab yaşarın kitabıdır.
4 - Hal şəkilçiləri adı ilə tanıdığımız vasitələr həmışə hal kateqoriyasına xidmət göstərmir. Bunların fəaliyyət dayirəsi çox daha genişdir. Misalların bəzilərində zahirdə hal şəkilçiləri görünən morfemlər zatən leksik şəkilçilər kimi fəaliyyət göstərirlər və hal kateqoriyası ilə bağlantıları yoxdur. Bakıda görüş iki saat sürdü misalında hal xüsusiyyəti olsa da, çox zəyifdir, bu daha çox atributiv birləşmədir və birinci hissə daha çox təyin rolunda çıxış edir. Bizdə Azərbaycana sevgi sonsuzdur misalı bu fikri daha qabarıq tərzdə ifadə edir. Hal şəkilçiləri adı ilə tanıdığımız vasitələr, təkcə hal kateqoriyasına deyil, həm də sözdüzəldici şəkilçi kimi yeni sözlərin törəməsinə xidmət göstərirlər. Mən səni ürəkdən sevirəm misalında ürəkdən sözü zərflikdir. Bu misallar leksikologiya və morfologiya alanlarının üst-üstə düşdüyünü göstərir və belə bir hökm çıxarmağa imkan yaradır ki, sözdüzəldici və sözdəyişdirici vasitələr bir-birindən kəskin fərqlənmir. Başqa misallar:

- Bir azdan gəlirəm (zaman zərfliyi).
- Düzünü deyirəm (tərz zərfliyi).
- Köndələninə çapmaq (tərz zərfliyi).
- Çitin arşınını iki Şahıdan satmaq (kəmiyyət zərfilyi).
- Sənin acığına Yaşarla kinoya getdim (səbəb zərfliyi).

Hətta zahirdə üç halı özündə birləşdirən isimlərə rast gəlmək olur: mənim könlüm səninlədir (genitiv+eşlik+xəbərlik). Bu üç halın birləşməsi neçə məsələ ilə bağlıdır. Birinci, xəbər şəkilçisinin feli xüsusiyyəti ki, ismin müəyyən halını tələb edir. Mənim könlüm səninlədir => mənim könlüm şəninlə yaşayır. İkinci, eşlik halın şəkilçisi (lə, la) şəkilçi ilə qoşma arasında keçid mərhələsindədir və bu üzdən qoşmanın bəzi xüsusiyyətləri onda qalmaqdadır. Qoşmalar ismin müəyyən halını tələb edirlər: Yaşara görə, Yaşardan ötrü, Yaşar kimi, Yaşar ilə. İsmin yerinə əvəzlik gələndə bəzən genitiv hal da fəal olur: onun kimi, onun ilə (=>onunla). Burada da hansısa həzf edilmiş bir hissə var və həmin hissə yerinə qoyulduğunda durum nüqsansız görünür: səninlə (sənin özünlə).

Beləliklə, bir daha ismin bir sintaktik əlaqə içində sadəcə bir hal qəbul edə biləcəyi qənaətinə gələ bilərik:

Baş vurulmuş qaynaqlar:
1 - Ə. Dəmirçizadə və D. Quliyev: Azərbaycan Dilinin Qramatikası, Bakı 1938
2 - S. Cəfərov, Ə. Abbasov, D. Quliev: Azərbaycan Dilinin Qramatikası, Bakı 1939
3 - Professor B. Çobanzadə, F. Ağazadə: Türk Qrameri
4 - M. Şirəliev: Azərbaycan Dilinin Qramatikası
5 - M. Hüseynzadə, Müasir Azərbaycan Dili
6 - Ə. Abdullayev, Y. Seyidov, A. Həsənov: Müasir Azərbaycan Dili
7 - Y. Seyyidov: Azərbaycan Dilinin Qramatikası, Morfologiya
8 - Dr. M.T. Zehtabi, Müasir Ədabi Azəri Dili
9 - Mühərrəm Ərgin: Dil Bilgisi

============================================================

2008-12-27T07:33:00.000-08:00

Ana Dil Araşdırmaları

===

Başlıqlar:

Sintaktik Əlaqələr (5), İbrahim Rəfrəf

Sintaktik Əlaqələr (4), İbrahim Rəfrəf

Sintaktik Əlaqələr (3), İbrahim Rəfrəf

Sintaktik Əlaqələr (2), İbrahim Rəfrəf

Sintaktik Əlaqələr (1), İbrahim Rəfrəf

Azərbaycan Türkcəsində Müəyyənlik və Qeyri-Müəyyənlik Anlayışı, İbrahim Rəfrəf

Bir Kitabla Tanışlıq: Söz İnciləri